Wróćmy do korzeni, czyli kilka
słów o teorii pola Kurta Lewina
Ewa Matłosz
E ="
Kiedy mówimy o początkach psychoterapii
Gestalt, myślimy o jej twórcy — Perlsie. Rzadziej
jednak zastanawiamy się, skąd Perls czerpał
przesłanki do tworzenia własnej koncepcji roz-
woju osobowości i formułował zasady prowa-
dzenia psychoterapii. Dorobek Perlsa sięga
korzeniami do psychologii postaci, której roz-
wój zapoczątkowali trzej niemieccy psycho-
logowie Max Werthaimer, Wolfgang Kohler
i Kurt Koffka jeszcze przed I wojną światową.
Obserwuje się wówczas ogromny rozwój fizyki
i chemii. W naukach tych pojawia się pojęcie
pola, które wyjaśnia precyzyjnie dotąd trudne
do interpretacji zjawiska fizyczne. Tak znaczą-
cy wpływ odkryć w naukach ścisłych zaowoco-
wał tendencją obiektywizacji w naukach hu-
manistycznych, w tym również w psychologii.
Trzeba tu podkreślić, że z fizyki zaczerpnięto
metodę przedstawiania świata, a nie konkret-
ne fizyczne fakty.
Główne założenie psychologii postaci mówi,
że zachowanie człowieka jest zdeterminowane
przez pole psychofizyczne. Pole to jest efektem
systemu napięć i sił zorganizowanych podobnie
jak pole elektromagnetyczne czy grawitacyjne.
Inaczej mówiąc, spostrzegany przez nas przed-
miot nie istnieje samodzielnie, lecz w ścisłym
związku z otaczającym polem.
Trzeba podkreślić, że psychologia postaci
dotyczyła przede wszystkim procesu spostrze-
gania, uczenia się i myślenia. Nie była to koncep-
cja wystarczająco szczegółowo interpretująca
wszystkie ważne fakty psychiczne i jednocześnie
na tyle ogólna, aby tłumaczyć „rzeczywistość
psychologiczną”. Tej ważnej funkcji podjął się
wybitny psycholog Kurt Lewin, który stworzył
teorię osobowości zwaną teorią pola. I chociaż
w jego koncepcji zaznacza się wpływ psycholo-
gii postaci, a także psychoanalizy, to jednak jest
to teoria oryginalna. Wywarła ona duży wpływ
na różne koncepcje psychologiczne, między in-
nymi na założenia psychoterapii Gestalt.
Warto w tym miejscu przypomnieć nieco
postać Kurta Lewina i jego powiązanie z uni-
wersyteckimi ośrodkami psychologicznymi.
Urodził się w 1890 roku w Prusach (obecnie
województwo poznańskie). Gdy miał 15 lat,
rodzice przenieśli się do Berlina. Rozpoczął
studia medyczne na Uniwersytecie we Frei-
burgu. Powrócił jednak do Berlina, aby studio-
wać psychologię. W 1914 uzyskał tytuł dokto-
ra, a w 1926 r. profesora Uniwersytetu Berliń-
skiego. W tym czasie przebywali tam również
twórcy psychologii postaci: Wertheimer i Koh-
ler. Gdy Hitier doszedł do władzy, Lewin wy-
jechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie prze-
bywał do końca życia. Wokół osoby Lewina
gromadzili się uczniowie, którzy stawali się
znanymi twórcami teorii psychologicznych,
między innymi Allport i Tolman.
Swoją teorię uważał Lewin za uniwersalną,
czyli taką, którą można stosować we wszystkich
dziedzinach psychologii. Traktował ją jako
zbiór pojęć, z pomocą których można przedsta-
wić „rzeczywistość psychologiczną”. Główne
zasady można sprowadzić do trzech punktów:
Zachowanie można analizować jedynie
wtedy, gdy ono występuje.
Analizę można rozpocząć od całości, w któ-
rej wyróżnione zostają części składowe.
Każdą osobę można przedstawić w formic
matematycznej!.
Bardzo istotne jest to, że duży nacisk kładzie
Lewin na podstawowe potrzeby człowieka,
które stanowią wyznacznik zachowania, a pole
traktuje jako psychologiczne w odróżnieniu od
opisów fizycznych czy fizjologicznych. To bar-
dzo wyraźna różnica w pojmowaniu zachowa-
nia człowieka w stosunku do behawiorystów,
którzy w dążeniu do obiektywizacji poznania
ignorowali wnętrze człowieka, sprowadzając
ludzkie działania do wymiaru bodziec — reak-
cja.
Przedstawianie zarysu koncepcji osobowo-
ści w ramach teorii pola Kurta Lewina rozpocz-
nę od omówienia struktury.
Kurt Lewin definiuje odrębną istotę ludzką
wykorzystując pojęcia matematyczne, a szcze-
gólnie posługuje się reprezentacjami prze-
strzennymi. Uważa przy tym, że reprezentacje
matematyczne wymagają ścisłego sformułowa-
nia, gdy tymczasem definicje słowne, bardziej
charakterystyczne dla psychologii, są niedo-
kładne i wielożnaczne. Matematyka, którą wy-
korzystuje Lewin, ma charakter nieeuklideso-
wy, nie zawiera miar, a jedynie opisuje wzajem-
)
sz
w
w
o
Wróśmy do korzeni, czyli
kilka słów o teorii pola
Karta Lewinn
ne związki i połączenia między obszarami prze-
strzennymi bez uwzględniania ich wielkości
i kształtu.
Lewin przedstawia osobę jako odrębną od
całego wszechświata w postaci figury zamknię-
tej. Wszystko, co leży wewnątrz, jest osobą,
a co na zewnątrz — nie jest nią (rys. 1).
Nie - P Nie - P
Rys. I
'W takim ujęciu wyraźne są dwie właściwo-
ści osoby:
Jest oddzielona od reszty świata wyraźną
granicą (zróżnicowanie).
Jest włączona w większy obszar (zwiazek
części z całością),
Następną sprawą, bardzo istotną z punktu
widzenia osoby jest jej interakeja ze środowi-
skiem psychologicznym. Lewin przedstawia je
(środowisko psychologiczne) również w pastaci
figury zamkniętej, większej od osoby (P) znaj-
dującej się wewnątrz, bez żadnych punktów
stycznych z P (rys. 2),
Niepsychologiczne [ E @ E ) Niepsychólogiczne
E — środowisko psychologiczne
E+P - przestrzen życiowa
Rys. 2
Do świata niepsychologicznego należą fak-
ty fizyczne, ale także fakty społeczne.
Dla psychologa najważniejsza jest prze-
strzeń zyciowa, gdyż ona jest w istociecałą rze-
czywistością psychologiczną. Zawiera wszystkie
fakty psychologiczne determinujące zachowa-
nie jednostki w danym środowisku psycholo-
gicznym. Zachowanie jest funkcją przestrzeni
życiowej. Przestrzeń życiowa, chociaż na rysun-
ku wydaje się być otoczona przez świat fizycz-
ny, nie jest jego częścią. Jednak fakty niepsy-
chologiczne mają wplyw na fakty psychologicz-
ne. Ten wpływ można przedstawić jako obszar
przylegający do granicy przestrzeni życiowej.
Obszar ten nazywa Lewin otoczką zćwnęńrzną.
Przy prowadzeniu jakichkolwiek badań psycho-
logicznych dotyczących jednostki należy naj-
pierw ustalić fakty zachodzące na granicy prze-
strzeni życiowej. Oczywiście istnieje dwukie-
runkowość oddziaływania i fakty zachodzące
w środowisku psychologicznym mogą wywoły-
wać zmiany w świecie fizycznym. Granica ce-
chuje się więc przenikalnoscig. Bardzo ważne
wydaje się spostrzeżenie, że osoba nie może
kontaktowac się bezpośrednio ze światem ze-
wnętrznym ani też on nie może kontaktować się
bezpośrednio z osobą, konieczne jest zaistnie-
nie faktu w środowisku psychologicznym.
Świadczy to o subiektywności wzajemnych re-
możliwość wpływu zdarzenia ze świata zewnę-
trznego na zmianę zdarzeń w przestrzeni zycio-
wej, to nie ma sensu przewidywanie życia 0so-
by, a jedynie opis aktualnej sytuacji. Należy
tutaj podkreślić również odrębność osoby i jej
środowiska, chociaż granica pomiędzy nimi jest
przepuszczalna.
Następną bardzo ważną sprawą jest zróżni-
cowanie zarówno osoby, jak i środowiska.
Struktura osoby nie jest homogeniczna. Dzieli
się ona na dwie odrębne części, które jednak-
że komunikują się ze sobą (rys. 3).
komórki
obwodowe
tzęść wśwrętrzno-osobista
cenitralnie
część percepcyjno-motorycznie
Rys. 3
Część zewnętrzna to obszar percepcyjno-
-motoryczny, a w środku znajduje się część we-
wnętrzno-osobista, która nie ma bezpośrednie-
go kontaktu z granicą oddzielającą osobę od
środowiska. W środku, w obszarze wewnętrz-
no-osobistym, znajdują się komórki centralne
oraz obwodowe. Obszar percepcyjno-moto-
ryczny nie jest w szczególny sposób określony,
ale można mówić o pewnej kierunkowości od-
działywania. Jeśli kierunek jest od środowiska
do osoby, to zaangażowany jest obszar percep-
cyjny, natomiast gdy kierunek przepływu jest
odwrotny, tj. od osoby do środowiska, to bar-
dziej reprezentowane są procesy motoryczne.
Osobę definiuje się więc jako zróżnicowany
duży opór grani
region w przestrzeni życiowej. przedstawiona j
Srodowisko również jest zróżnicowane i po- Cienka linia ozn
dzielić je można na określone regiony (rys. 4). miar siły-słabości
' |
Rys. 4 Rys. 6
Wszystkie regiony środowiska są podobne, Ważną rzecz:
choć oczywiście różny jest wpływ faktów na
osobę. Można powiedzieć, że przestrzeń życio-
wą stanowi zróżnicowana osoba otoczona przez
zróżnicowane środowisko. Granice pomiędzy
regionami są przepuszczalne, dzięki temu prze-
strzeń życiowa jest siecią powiązanych wzaje-
mnie systemów. Aby wyjaśnić, na czym polega
wzajemność systemów, trzeba przedstawić, co
Lewin rozumie pod pojęciem faktu i zdarzenia.
Faktem jest zarówno rzecz obserwowalna, jak
również coś, o czym możemy wnioskować na
podstawie czegoś, co jest obserwowalne. Zda-
rzenie natomiast jest wynikiem interakcji kilku
faktów. Na przykład: szklanka z wodą jest fak-
tem, człowiek jest faktem, natomiast człowiek
pijący wodę ze szklanki jest zdarzeniem. Wra-
cając do powiązania regionów: jeden region
wiąże się z drugim, gdy fakt z jednego regionu
wiąże się z faktem w innym regionie. Inaczej
Lewin używa określenia dostępność. Dostęp-
ność jest przestrzennym odpowiednikiem od-
działywania. Wzajemność oddziaływania zale-
ży od wymiaru bliskość-dałekość. Znaczy to, że
większe jestwzajemne oddziaływanie regionów
blisko położonych (rys. 5).
Rys. 5
Ale może również istnieć sytuacja, w której
dwa regiony są położone blisko siebie, a mimo
to nie są dla siebie dostępne, gdyż istnieje zbyt
ośrodka danego
dium. Można to
ności-sztywności.
szybko reaguje r
płynne
Rys. 7
Trzeba tutaj z
miary nie są stałe
lowe. Mogą i pod
Lewin wyraźnie
nawyków i stałoś
Liczba region
szczególnych faki
cych w danym m
ny, to całe jego śr
ne tym faktem
samochód i zacz
faktu głodu zajm
drodze, znaki czy
nieje więc wiele 1
szaru wewnętrzni
bami, a fakty ze
ściowościami.
Dla poznani:
ważne jest równi
wjej środowisku
tutaj o lokalizację
wać się w sali, w |
myślami znajdujć
c. Na rynku siła oporu granic Wróćmy do korzeni, czyli
T T kilka słów o teorii pola
est za pomocą grubości linii. Kurta Lewina
acza słabą granicę. Jest to wy-
' (rys. 6).
| wydaje się również charakter
regionu, czyli tak zwane me-
przedstawić jako wymiar płyn-
Medium płynne to takie, które
a zmiany (rys. 7).
sztywne _ płynne
sztywne
aznaczyć, że wszystkie te wy-
ów jest zależna od liczby po-
ów psychologicznych istnieją-
omencie. Jeśli ktoś jest głod-
odowisko może być wypełnio-
. Ale jeśli ktoś prowadzi
yna odczuwać głód, to obok
ują go inne fakty: sytuacja na
chęć dojechania do celu. Ist-
óżnych regionów. Fakty z ob-
-osobistego zwane są potrze-
środowiska zwane są warto-
. funkcjonowania jednostki
eż poznanie lokalizacji osoby
psychologicznym. Nie chodzi
fizyczną. Ktoś może znajdo-
której odbywa się wykład, ale
się na planowanym wieczo-
alt
Gest
estal
A
s
Wróćmy do korzeni, czyli
kilka słów o teorii pola
Kurta Lewina
rem spotkaniu. To, co mówi wykładowca, może
nie wpływać na daną osobę, ale inne zdarzenia,
na przykład śmiech kogoś, może spowodować
zwrócenie uwagi. Lewin wprowadza następne
pojęcie, które opisuje stopień związku pomię-
dzy regionami, ich wzajemną dostępność i wza-
jemny wpływ. Chodzi o przemieszczenie. 1 oczy-
wiście nie musi to być przemieszczenie fizyczne.
Obok przemieszczenia ważne jest komuniko-
wanie się regionów. Przemieszczanie i komuni-
kowanie się należy traktować jak zdarzenia,
gdyż wynikają one zinterakcji faktów. Aby wnio-
skowaćo jakimś zdarzeniu, należy przestrzegać
trzech zasad:
zasady powiązania — musi istnieć powią-
zanie dwóch faktów;
zasady konkretności — tylko konkretne
fakty mogą mieć skutki. Konkretne to takie,
które zachodzą rzeczywiście w przestrzeni ży-
ciowej, a nie takie, które potencjalnie mogą
zaistnieć;
3)zasady współczesności — tylko obecne fakty
wpływają na teraźniejszość. Fakty z przeszłości,
np. z dzieciństwa mogą wpływać tylko wtedy,
gdy dla danej osoby egzystują do chwili obe-
cnej.
Lewin podkreśla również ciągłą zmienność
przestrzeni życiowej. Ulega ona restrukturali-
zacji. Zmienia się liczba regionów, położenie
względem siebie, wielkość i siła oporu granic,
a także sztywność lub płynność regionów.
Wszystkie wymienione pojęcia przedstawio-
ne są W kategoriach przestrzennych charakte-
rystycznych dla matematyki topologicznej,
która nie uwzględnia wielkości czy kształtu, a
rozpatruje jedynie pewne relacje przestrzenne,
takie jak — zawieranie się, część, całość, powią-
zanie lub brak. Dlatego Lewin nazwał swoją
psychologię topologiczną. Jednak obok struk-
turalnych pojęć zajmuje się również pojęciami
dynamicznymi, takimi jak kierunek, siła, odle-
głość. Te pojęcia zawarł w tak zwanej psycho-
logii wektorowej. Należą do nichnapięcie, ener-
gia, potrzeba, wartościowość, siła czyli wektor.
Napięcie jest stanem pewnego regionu we-
wnętrzno-osobistego wobec innych regionów.
Uwzględniając dynamiczne właściwości regio-
nu nazywa te regiony systemem. Napięcie ma
dwie charakterystyczne właściwości:
poziomie napięcia, będzie się różnić od osoby
oniskim stanie napięcia. Niewykluczone, że róż-
nica będzie dotyczyć sfery motorycznej i prze-
jawiać się rozsianą aktywnością.
Energia psychiczna powstaje wtedy, gdy
osoba stara się powrócić do stanu równowagi
po jego zaburzeniu z powodu istnienia napię-
cia w jakimś systemie.
Następnym ważnym pojęciem jest potrzeba.
Powstaje ona podczas wzrostu napięcia i wy-
zwolenia energii w regionie wewnętrzno-oso-
bistym. Ponieważ ważne są te potrzeby, które
powstają w danym momencie, Lewin nie widzi
sensu tworzenia nieskończonej listy możliwych
potrzeb człowieka. Uważa on, że istnieje tyle
potrzeb, ile możliwych do odróżnienia pra-
gnień. W obrębie potrzeby można wyróżnić trzy
stany: głodu, nasycenia i przesytu. Każdemu
z tych stanów odpowiadają określone warto-
ściowości: dodatnia, obojętna i ujemna. Lewin
wyróżnia również tak zwane quasi-potrzeby,
które odpowiadają jakiemuś specyficznemu
zamiarowi. Na przykład chęć zjedzenia posiłku
w bardzo ekskluzywnej restauracji.
Aby wyjaśnić związek między działaniem
a napięciem, wiąże on potrzebę z właściwościa-
mi środowiska, które determinują rodzaj prze-
mieszczenia. Aby to wyjaśnić, Lewin używa
określeń wartościowość i siła.
Wartościowość to wartość, jaką dany region
psychologiczny przedstawia dla danej osoby.
Wartościowość może być dodatnia lub ujemna
(rys. 8).
Głodna
P
Rys. 8
Wartościowość dodatnia wystąpi wtedy, gdy
dany region zawiera obiekt stanowiący cel.
Czyli jeśli osoba jest głodna, to region zawie-
rający pokarm będzie dodatni.
Jednakże gdy ktoś boi się psów, to region
zawierający psa będzie źródłem napięcia i jego
wartościowość będzie ujemna (rys. 9).
Wartościowość jest skoordynowana z po-
Pies
Rys. 9
trzebą, a potrzeby nadają wartościowość środo-
wisku. Nie jest również siłą i sama w sobic nie
wyzwala energii motywującej do przemieszcze-
nia. Do tego potrzebny jest wektor. Siła istnie-
je w środowisku jej właściwości, to: kierunek,
wielkość i punkt przyłożenia. Wektor zawsze
rysuje się na zewnątrz osoby, gdyż siły psycho-
logiczne są właściwościami środowiska, a nie
osoby (rys. 10).
Rys. 10
Pojęciem centralnym jest tutaj potrzeba,
która wyzwala energię, zwiększa napięcie,
nadaje wartościowość i wytwarza siłę do prze-
mieszczenia. Jeśli istniejąca potrzeba nie może
być zrealizowana, np. z powodu braku środków,
to wyzwala się quasi-potrzeba — zamiar uzyska-
nia środków do zaspokojenia potrzeby. Jeśli je
zyskuję, zmierzam do realizacji pierwotnej po-
trzeby.
Z uwagi na możliwość dynamicznej restruk-
turyzacji środowiska psychologicznego w oso-
bowości mogą zachodzić zmiany w systemach
napięciowych w wyniku przemieszczania się lub
też w wyniku procesów poznawczych. Osoba
uzyskuje wówczas tak zwany wgląd, czyli odkry-
wa nowy sposób rozwiązania problemu. Jed-
nakże ostatecznym celem wszystkich procesów
psychologicznych jest powrót do stanu równo-
wagi. Jak już wspomniano, jednym ze sposo-
bów osiągania równowagi jest wyrównywanie
napięcia w sąsiednich systemach, co powodu-
je podniesienie się napięcia w całym systemie
i zwiększenie nacisku między sferą wewnętrz-
no-osobistą i percepcyjno-motoryczną. Ponie-
waż proces taki powtarza się, może doprowa-
dzić do kumulacji napięcia w sferze osobistej
i nastąpi nagły
co objawi się 1
niem. U niemo
dzy dwiema sfe
szczalna, dochc
w niespokojnej
się metoda przy
legająca na wła
dowisku psych
mieszczenie) to
w obszar pożąd
tuacjach, gdy ni
właściwe, może
zastępczego. Je:
ba zastępcza je
pięcie może by
przemieszczeni
wym.
Wydaje się, :
pięcia wynikają
nież sprawność
jęcia mają najw
dzenia istnieni;
oraz oddziaływ:
Koncepcja K
miała wielu zw
czerpiących z |
odkrycia i intes
zarzucali Lewin
matycznych i fiz
kreślał, iż korzy
tycznej teorii pc
posługiwanie się
mi w naukach S
Na przykład wa:
cza tego samego
definicje psych
precyzyjne.
Niezwykle w
było uwzglednie
związanych z pc
waniem w sposół
zówcześnie dom
śnie jest to teor
sposób naturalny
wania typowo lu
granic i nichum:
zwierzętach, tal
dla psychologii |
przepływ do sfery motorycznej,
liezréwnowazonym zachowa-
wlęcia, u którego granica mię-
rami jest wystarczająco przepu-
dzi do rozpraszania napięcia
aktywności. Najlepsza wydaje
wracania stanu równowagi, po-
Sciwym przemieszczaniu w śro-
ologicznym. Właściwe (prze-
takie, które wprowadza osobę
anego obiektu. W pewnych sy-
emożliwe jest przemieszczanie
dochodzić do przemieszczania
st to możliwe wtedy, gdy potrze-
st powiązana z pierwotną. Na-
że możliwość redukowania na-
cego z potrzeb warunkuje rów-
i skuteczność działania. Te po-
iększe znaczenie z punktu wi-
1 trudności psychologicznych
inia terapeutycznego.
urta Lewina zwana teorią pola
rolenników i kontynuatorów
liej najbardziej wartościowe
pretacje. Jednakże niektórzy
owi naduzywanie pojęć mate-
ycznych. I chociaż on sam pod-
sta jedynie z metody matema-
la, a nie z jej treści, to jednak
pojęciami charakterystyczny-
isłych budziło liczne obiekcje.
tościowość w chemii nie ozna-
, cow psychologii, a nie zawsze
plogiczne były wystarczająco
ażnym osiągnięciem Lewina
nie istnienia sił psychicznych
trzebami, zamiarami, przeży
) możliwie obiektywny zgodnie
inującą konwencją. Jednocze-
ia humanistyczna, w której w
rmożna było sprawdzać zacho-
dzkie bez naruszania niczyich
initarnych eksperymentów na
: charakterystycznych choćby
ehawioralnej.
Wróćmy do korzeni, czyli
kilka słów o teorii pola
Kurta Lewina
Ewa Matłosz — dr psycholo-
gi, pracownik Instytutu
Rehabilitacji AWF
w Krakowie, współpracow-
nik Instytutu Terapii Gestalt,
treneri psychoterapeuta
Gestalt.
Rys. z: Hall C.S., Lindzey G.: Teorie
osobowości, PWN, Warszawa
1994
No notes yet.