Gabriella Gionfriddo ° Giovanni Salonia
Zamówienie numer 22317Copyright © 2014 Giovanni Salonia
Copyright © polskiego wydania:
Wydawnictwo Instytutu Integralnej Psychoterapii Gestalt, 2024
Wszelkie prawa zastrzeżone. Cała książka lub jakakolwiek jej część nie może być
przedrukowywana w internecie, kserowana, odtwarzana w środkach masowego przekazu,
reprodukowana elektronicznie, mechanicznie lub w jakikolwiek inny sposób – bez pisemnej
zgody Wydawnictwa Instytutu Integralnej Psychoterapii Gestalt.
Tytuł oryginału: La luna è fatta di formaggio. Terapeuti gestaltisti traducono il
linguaggio borderline
Tłumaczenie: Bożena Abramowicz, Emilia Fifielska
Konsultacja tłumaczenia: Juliusz Węgrzyn
Redakcja i korekta: Krzysztof Porosło
Redakcja merytoryczna: Kamila Kostrzewska
Konsultanci merytoryczni: Elżbieta Meliszek, Marek Jawor, Michał Kostrzewski
Redaktorka prowadząca: Aleksandra Sękowska
Projekt okładki: Jolanta Królas
Skład i łamanie: Blue Publishing Studio Marta Razowska
Ilustracje: Patrycja Kuźniar
ISBN 978-83-66784-46-8
Wydawnictwo Instytutu Integralnej Psychoterapii Gestalt
ul. Pasternik 114, 31-354 Kraków
Kraków 2024 – Wydanie I
Druk i oprawa: A2 studio reklamy i druku
Zamówienie numer 22317Książkę dedykujemy Isadorowi Fromowi
i jego nauczaniu
PRZEDMOWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
Rozdział 1
GIOVANNI SALONIA KSIĘŻYC ZROBIONY JEST Z SERA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2. Gestaltowska metoda tłumaczenia języka borderline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
3. Wdrukowanie pomieszania borderline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
3.1 Wkład neuronauk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
3.2 Teoria ewolucji i psychopatologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.2.1 Nabywanie cech borderline w obszarze sensomotorycznym
(funkcja Id) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.2.2 Do kogo przynależą doświadczenia? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3.2.3 Trzeci poziom nabywania cech borderline: nazywanie przeżyć
(funkcja Osobowości) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
3.2.4 Teoria „podwójnego wiązania” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
3.2.5 Początek i przejawy stylu relacyjnego borderline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
3.2.6 Styl relacyjny borderline: między teorią Self a teorią cyklu kontaktu . . 37
4. Ścieżki terapeutyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
4.1 Hermeneutyczne horyzonty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
4.1.1 Horyzont jasności (bardziej niż świadomości) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
4.1.2 Horyzont życzliwości (bardziej niż ciepła) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
4.1.3 Horyzont tła (bardziej niż figury) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
4.2 Ćwiczenia z tłumaczenia języka borderline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
4.2.1 Od „dziwnych” zachowań do cielesno-relacyjnych przeżyć . . . . . . . . . . . . 44
5. Uczenie się od pacjenta borderline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
5.1 Sekretne więzy relacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
5.2 Od społeczeństwa narcystycznego do społeczeństwa borderline . . . . . . 50
6. Terapia Gestalt i inne podejścia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
6.1 Na początek freudowskie nieporozumienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
6.2 Terapeuta w trakcie sesji: przykład Gabbarda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
6.3 Metoda mentalizacji Fonagy’ego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
6.4 Kwestia słuchania w pewnym dialogu u Kernberga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
6.5 Granice odpowiedzi empatycznej z pacjentami borderline . . . . . . . . . . . . 61
6.6 „Żółty” kolor Froma: terapia jako twórcze odzyskiwanie. Terapia,
która łączy i nadaje kolorytu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
Zamówienie numer 22317 7Rozdział 2
GABRIELLA GIONFRIDDO OPOWIEŚĆ RELACYJNA BORDERLINE . . . . . . . . 67
1. Pomiędzy czuciem a mówieniem: iluzja ciepła vs. prawda oszustwa . . . . . . 71
2. Rozróżnienie pomiędzy doświadczeniem a zachowaniem: nić Ariadny
w opowieści relacyjnej borderline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
2.1 Język deskryptywny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
2.2 Zaburzenie osobowości borderline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
3. Kryterium A w gestaltowskim tłumaczeniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
3.1 Krucha tożsamość: odseparowani na granicy, ale zmieszani w czuciu.
Gestaltowska interpretacja „zaburzenia Self (tożsamość i kierowanie
sobą)” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
3.1.1 Funkcja Id a styl relacyjny borderline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
3.1.2 Funkcja Osobowości i styl relacyjny borderline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
3.2 Permanentnie niestabilny styl relacyjny. Gestaltowska interpretacja
„Zaburzenia funkcjonowania interpersonalnego (empatia i bliskość)” . . . 80
4. Kryterium B w gestaltowskim tłumaczeniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
4.1 Negatywny Afekt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
4.1.1 Gestaltowska interpretacja: styl relacyjny borderline objawia się
w separacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
4.1.2 Gestaltowska interpretacja: Dysforia między ciałem i czasem . . . . . . . . . 85
4.2 Rozhamowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
4.2.1 Gestaltowska interpretacja: kruche doświadczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
4.2.2 Wyczerpujące poszukiwanie relacji: pomiędzy potrzebą uspokojenia
się i czucia siebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
4.2.3 Od trudności w myśleniu o sobie do bólu czucia siebie . . . . . . . . . . . . . . . . 90
4.3 Antagonizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
4.3.1 Gestaltowska interpretacja: Wściekłość borderline, uparte
poszukiwanie jasności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
5. Rozważania końcowe. Gestaltowskie Tłumaczenie Języka Borderline:
przestrzeń wielogłosu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
Rozdział 3
ANDREANA AMATO JAKBYM URODZIŁA SIĘ „NIEPARZYSTA” . . . . . . . . . . . . 99
1. Wstęp antropologiczny: niepokój pomieszania pomiędzy bliskością
a oddaleniem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
2. Dynamika figury-tła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106
3. Intencjonalność i doświadczenia cielesno-relacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
4. Model Gestaltowskiego Tłumaczenia Języka Borderline (GTBL):
specyfika gestaltowskiej pracy ze stylem relacyjnym borderline . . . . . . . . . 116
8 Zamówienie numer 223174.1 Klimat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
4.2 Jasność: znalezienie słów, aby się wyrazić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
4.3 Serdeczność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
4.4 Konkretne interwencje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
4.5 Osoba z językiem borderline jako twórcze przystosowanie:
integracja jasności własnego odczuwania z nieuniknioną
różnorodnością Drugiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143
Rozdział 4
VALERIA CONTE TERAPIA GESTALT Z PACJENTKĄ BORDERLINE . . . . . . . . 147
1. Relacja terapeutyczna leczy relację borderline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154
1.1 Historia Giady . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155
1.2 Droga do bycia obecną w nowej relacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158
1.3 Czas, aby móc poczuć granicę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162
1.4 Czas identyfikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166
1.5 Czas kontaktu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169
Zamówienie numer 22317Zamówienie numer 22317Książka napisana jest przez psychoterapeutów wykształconych w In-
stytucie Terapii Gestalt Kairos (GTK). Ważną kwestią jest zatem wyjaś-
nienie używanych przez nas pojęć, aby uniknąć ryzyka autoreferencyj-
nej semantyki.
1. Gestaltowski wzór pracy
Szczegółowo przedstawiamy model psychoterapeutyczny, osadzony
w teoretycznych ramach terapii Gestalt. Nazwaliśmy go Gestaltowskim
Tłumaczeniem Języka Bordeline (GTBL). Celem autorów, oraz książki
samej w sobie, nie jest usystematyzowana prezentacja innych modeli
leczenia.
2. Jak nazywać tak zwanego pacjenta borderline?
Terapia Gestalt sytuuje się w grupie podejść psychoterapeutycz-
nych, które jako pierwsze sprzeciwiły się diagnozie typologicznej.
Już w 1950 roku Goodman zastanawiał się, „w jaki sposób nie na-
rzucić standardów na daną osobę i zamiast tego pomóc rozwinąć
jej własne zasoby” (jest to specyficzny problem, który psychotera-
pia współdzieli z pedagogiką i polityką). Zasugerował, żeby rozma-
wiać o rozpoznawaniu w procesie leczenia, skoro „terapeuta potrze-
buje pewnej koncepcji, aby zachować orientację oraz wiedzieć, na
co zwracać szczególną uwagę”. Diagnoza w terapii Gestalt jest za-
tem teoretycznym i eksperymentalnym tłem, informacją wskazu-
jącą na styl relacyjny, z którego pochodzi oraz nad którym można
pracować. Dla terapeuty oznacza empatyczne reflektowanie nad „po-
między” w relacji psychoterapeutycznej czyli tego, co wydarza się
pomiędzy psychoterapeutą a pacjentem. W terapii Gestalt mówi-
my o stylach relacyjnych. Z uwagi na to, że mogą one zakłócać kon-
takt między Organizmem (Organism) a Środowiskiem (Environment),
można stwierdzić, że część z nich jest funkcjonalna, a część nie.
Zamówienie numer 22317 15Giovanni Salonia
W tym drugim przypadku wolimy używać terminu styl relacyj-
ny (fobiczny, zależny, narcystyczny lub borderline) unikając w ten
sposób nadawania nazwy podmiotowi (borderline, narcystyczny
itp.). Uważność na język pacjenta jest wówczas niezwykle istotna.
Koncentrujemy się na „języku borderline” zamiast na doświadcze-
niu lub funkcji. Bowiem to właśnie język dostarcza wskazówek, gdzie
i kiedy zaburzenie zakotwiczyło się w mowie – macierzy kontaktu.
Zaburzenie manifestuje się w języku. „Wymagającym” języku, który
wzywa terapeutę do „tłumaczenia”. Stąd w książce piszemy o pacjen-
tach używających języka borderline (PBL – Patient with Borderline
Language) oraz o Gestaltowskim Tłumaczeniu Języka Borderline (GBTL)
jako naszych modelach leczenia.
3. Jakie są najważniejsze założenia terapii Gestalt?
Model GTBL opiera się na dwóch podstawowych teoriach terapii Ge-
stalt: teorii Self oraz teorii kontaktu.
Teoria kontaktu opisuje kontakty, w jakich Organizm żyje ze Środo-
wiskiem. To ich jakość odpowiada za zdrowie lub dyskomfort psychicz-
ny. Teoria analizuje całość wykonanego przez Organizm i Środowisko
procesu, służącemu osiągnięciu pełnego kontaktu, w którym spotyka-
ją się ich intencje. Jeśli proces jest nieustannie przerywany lub zakłóca-
ny, tworzy się przestrzeń do powstawania dysfunkcyjnych stylów rela-
cyjnych. Kształt, jaki przybrały, zależy od momentu, w którym nastąpiła
przerwa w kontakcie.
Teoria Self opisuje więzi pomiędzy Organizmem a Środowiskiem,
koncentrując się na tym, co dzieje się w Organizmie w momencie kon-
taktu, wyróżniając trzy funkcje zaangażowane w jego realizowanie.
Funkcja Id (odpowiada za to, co jest odczuwane w ciele: odczucia, emo-
cje, doznania cielesne), funkcja Osobowości (określa, kto czuje: defi-
nicja siebie samego, zbudowana ze zasymilowanych w ciele doświad-
czeń) oraz funkcja Ego (pojawia się w momencie spotkania funkcji
Id z funkcją Osobowości, umożliwiając tym samym zharmonizowa-
nie tego „kim jestem” z tym „co czuję”). Zaburzenie występuje wów-
czas, gdy funkcja Id lub funkcja Osobowości nie działają prawidłowo.
Organizm nie czuje lub zniekształca odczucia cielesne (funkcja Id), co
16 Zamówienie numer 22317Przedmowa
skutkuje uniemożliwieniem ich asymilacji (funkcja Osobowości). To
powoduje powstanie „bryły” złożonej z introjektów, a nie ze zasymi-
lowanych odczuć. Wtedy każdy podejmowany wybór będzie dysfunk-
cyjny i pozbawiony wartości odżywczej (funkcja Ego zostaje zgubiona).
Miłego czytania!
Giovanni Salonia
GESTALTOWSKIE TŁUMACZENIE JĘZYKA BORDERLINE (GTBL)
Zamówienie numer 22317
ta, profesor psychologii społecznej na Uniwersytecie LUMSA
w Palermo. Dyrektor naukowy studiów specjalistycznych
z zakresu psychoterapii Gestalt w Instytucie Terapii Gestalt
Kairos (Wenecja, Rzym, Ragusa) oraz 2. poziomu specjaliza-
cji studiów magisterskich, współprowadzonych z Katolickim
Uniwersytetem Najświętszego Serca w Rzymie. Wykłada na
Papieskim Uniwersytecie Antonianum.
Jest nauczycielem zawodu o międzynarodowej sławie, zapra-
szanym przez włoskie i zagraniczne uczelnie. Współtworzył
i realizował pierwszą Szkołę Terapii Rodzin Gestalt w Polsce;
był prezesem FISIG (Włoskiej Federacji Szkół i Instytutów
Gestalt). Autor Sulla felicità e dintorniand oraz wydanej
po polsku książki Taniec krzeseł i zaimków. Gestaltowska
terapia rodzin; współautor Comunicazione interpersonale.
Teoria e pratica, Devo sapere subito se sono vivo oraz niniej-
szej publikacji.
Napisał liczne artykuły, które ukazały się w krajowych i zagra-
nicznych periodykach naukowych poświęconych tematyce kli-
nicznej i antropologicznej. Prof. Salonia założył i był redakto-
rem czasopisma „Quaderni di Gestalt” (1985–2002), a od 2008 r.
jest redaktorem naukowym „GTK Journal of Psychotherapy”.
Isadorowi Fromowi1 i jego nauczaniu
Każdy pacjent z zaburzeniem osobowości typu borderline doznał
jako dziecko zaprzeczenia swojego doświadczenia: „Nie mów tego”,
„Nie myśl tak”. Technika psychoanalizy jest trochę podobna i wyda-
je się niewłaściwa w przypadku osób borderline. W terapii Gestalt
możliwe jest potwierdzenie doświadczenia pacjenta bez zwodze-
nia go i bez interwencji typu: „Ty nie możesz tak myśleć” lub „Nie
mów tak”. Dziecko mogłoby powiedzieć np. „Księżyc zrobiony jest
z sera” – stwierdzenie samo w sobie niezwykle poetyckie, prawda?
Niespokojna matka mogłaby odpowiedzieć: „Mylisz się”. Cóż, nawet
dobry psychoterapeuta Gestaltu wie, że księżyc nie jest zrobiony
z sera, ale nie powiedziałby do osoby borderline: „Tak, księżyc zro-
biony jest z sera”. Raczej „Obydwa są żółte”. I o to w tym chodzi.
Bądźcie bardzo ostrożni z osobami borderline. Nigdy nie mów-
cie im, że się mylą, zamiast tego słuchajcie uważnie, w jaki sposób
doświadczają świata.
Jeśli przyjrzycie się historii takiego pacjenta to zobaczycie, że
w dzieciństwie słyszał od ważnych osób w swoim życiu słowa, któ-
re zaprzeczały jego doświadczeniom. Być może intencją tych osób
była jego ochrona, ale słowa te dezorientowały pacjenta poprzez
1 Isadore From (1918–1994) był jednym z najbardziej cenionych nauczycieli i terapeu-
tów w grupie siedmiu założycieli terapii Gestalt (wraz z Fritzem Perlsem, Laurą Polster,
Paulem Goodmanem i innymi). Nie napisał wiele: por. Salonia, Spagnuolo Lobb 1985;
wraz z V. Millerem wprowadzenie do wydania z 1994 roku tekstu Gestalt Therapy autor-
stwa F. Perlsa, R. Hefferline’a i P. Goodmana; wywiad udzielony Rosenfeldowi w 1987 roku.
Spośród opublikowanych o nim tekstów należy wymienić: Salonia 1994, Sichera 1994,
Muller 2013, Cole 1994, Spagnuolo Lobb 1994. Od 1981 roku wykładał na różnych wydziałach
Instytutu Terapii Gestalt Kairos (Syrakuzy, Wenecja, Rzym).
Zamówienie numer 22317 23Giovanni Salonia
stworzenie warunków do doświadczenia „bycia pomieszanym”.
Dlatego jako terapeuci nie możecie pozwolić, aby historia się po-
wtórzyła, nie możecie odtwarzać tego, co już się wydarzyło. W pracy
z pacjentami borderline nie dbam o prawdę. Interesuje mnie jedynie
ochrona ich doświadczeń, tego, co mówią i co przeżywają. Gdyby pa-
cjent powiedział do mnie: „Wygląda pan na smutnego”, nie odpowie-
działbym po prostu: „Nie jestem smutny” (mógłbym tak zrobić z in-
nymi pacjentami wiedząc, że to może być projekcja). Powiedziałbym
raczej „Jestem dzisiaj bardzo zmęczony”. Nie zanegowałbym jego
słów, ale też nie skłamałbym, bo tylko w ten sposób mogę ochronić
jego doświadczenie.2
Ta bardzo mądra i pionierska intuicja Isadora Froma jest wkła-
dem, w którym próbuje przybliżyć hermeneutyczną figurę podej-
ścia terapii Gestaltu do pacjentów borderline (PBL – Patient with
Borderline Language3), nie dyskredytując („To, co mówisz, jest złe”)
i nie zwodząc („To, co mówisz, jest prawdą”). Psychoterapeuta Gestaltu
wspiera pacjenta i sprawia, że ujawnia się ukryta spójność jego
wypowiedzi, która na pierwszy rzut oka może wydawać się dziwna.
Kontynuujmy zatem naszą podróż, zaczynając od tego paradygmatycz-
nego i poetyckiego przykładu oraz innych, cennych nauk Froma4 na
temat borderline.
Rozpoczęcie od Froma wiąże się dla mnie z wyrażeniem szcze-
rej wdzięczności wobec człowieka, który jako pierwszy zastosował
terapię Gestalt w pracy z poważnie chorymi pacjentami. Wiedział,
i często to powtarzał, że Gestalt może dać światu psychoterapii ory-
ginalną metodę interpretacji, wychodzącą naprzeciw pacjentowi,
2 Tekst jest tłumaczeniem seminarium poprowadzonego przez Isadore Froma w Wenecji,
w dniach 29.11–1.12.1990 w Instytucie Terapii Gestalt Kairos.
3 Termin „pacjent borderline” jest używany ze względów praktycznych; nie ma na celu etykie-
towania, a raczej wskazanie na konkretny styl relacyjny.
4 Zawsze, gdy cytuję Izadora Froma, przypominam sobie nasz obiad na południu Francji, kiedy
zażartowałem – wciąż niechętnie publikował – że może ja udostępnię drukiem część prowa-
dzonych przez niego seminariów, pod swoim nazwiskiem. Spojrzał na mnie tymi ciepłymi
i bystrymi oczami i odpowiedział, z charakterystyczną dla siebie precyzją: „Nie możesz napi-
sać tego, co powiedział From, ale co ty wyniosłeś z lekcji Froma”. Z przyjemnością przy-
pominam sobie jego słowa za każdym razem, kiedy odnoszę się do tego, co zrozumiałem
z nauczania Froma, i czuję się zobowiązany mówić o tym.
24 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
oraz interwencje kliniczne, możliwe do zastosowania nawet w naj-
cięższych zaburzeniach psychicznych i stanach zdrowotnych pacjen-
tów. W związku z tym moja praca będzie próbą odpowiedzi na dwie
potrzeby. Pierwsza to wyjaśnienie podstaw hermeneutyki i terapii
Gestalt, przytoczę przykłady wybranych, trudnych i charakterystycz-
nych dla współczesnych czasów pacjentów. Druga to zaprezentowanie
„gestaltowskiej ścieżki”, którą porównam z najbardziej znanymi i istot-
nymi podejściami (od Gabbarda do Kernberga, od empatii do mentali-
zacji) w diagnozowaniu i leczeniu pacjentów borderline. Podejmuję się
tego przede wszystkim w celu przyjrzenia się różnorodnościom i roz-
bieżności, które w otwartej dyskusji terapeutycznej oznaczają spokojną
i pełną szacunku, ale niekiedy również zdecydowaną różnicę zdań.
W moich nieuporządkowanych kieszeniach
szukam słów nigdy nie nauczonych
a widzę jedynie złe,
pomieszane, natrętne, splątane,
uciekam lub jestem pochłonięta
przez powtarzającą się zwodniczość
i jestem ciśnięta w świat,
gdzie się gubię i dezorientuję,
trzymam się kogoś, żeby zrozumieć,
co się ze mną dzieję, jeśli w ogóle mogę czuć.
A. Iaculo5
Metaforycznie, Archimedesowym punktem w gestaltowskiej pracy kli-
nicznej z pacjentami borderline jest pewność, że ich słowa i zachowa-
nie, które mogą wydawać się pomieszane, dziwne i oskarżycielskie, za-
wsze zawierają wewnętrzną spójność. Należy ją odnaleźć, aby poznać
doświadczenia pacjenta. Ten model pracy terapeutycznej nazwaliśmy
5 A. Iaculo, „Border-line”, GTK Journal of Psychotherapy 3, 2013, 61–63. Ten wiersz będzie nam
towarzyszył przez cały niniejszy rozdział.
Zamówienie numer 22317 25Giovanni Salonia
Gestaltowskim Tłumaczeniem Języka Borderline (GTBL – Gestalt Trans-
lation of Borderline Language), w którym próbujemy uniknąć zawłasz-
czenia poznawczego lub emocjonalnego wobec pacjenta borderline,
szanujemy jego słowa, nawet te całkowicie idiograficzne, oraz wracamy
do związanego z nimi doświadczenia.
Użycie słowa „tłumaczenie”6 nie jest przypadkowe lecz herme-
neutycznie uzasadnione, oznacza nadanie godności wypowiedziom.
To tak jak w przypadku przekładu, tam oba języki są równie ważne.
Tłumacz nie może zakładać ukrytych hierarchii wartości7 w języku źró-
dłowym lub docelowym. To bardzo istotny aspekt. W terapii z pacjen-
tami borderline często próbujemy narzucić język terapeuty, traktując
język borderline nie jako „dziwny”, ale „obcy”. Według modelu GTBL
podstawowe nieporozumienie wynika z faktu, że pacjent borderline
używa słów zgodnie z ich znaczeniem idiograficznym, stąd wydaje się,
że mówi w obcym języku. Jego semantyczny wybór przypomina zja-
wisko „fałszywych przyjaciół”, które pomimo znacznych podobieństw
morfologicznych i fonetycznych odnosi się do różnych, a czasem wręcz
przeciwstawnych znaczeń8. Język pacjenta borderline można okreś-
lić fałszywym przyjacielem, ponieważ wydaje się być zbudowany na
semantycznym uniwersum innych osób, a w rzeczywistości jest osa-
dzony w odmiennym świecie znaczeń.
Zdefiniowanie opisywanego modelu pracy z pacjentem borderline
oznacza przyswojenie epistemologii tłumaczenia jako zadania tera-
peutycznego. Tłumaczenie może być poprawne tylko wtedy, gdy znasz
i traktujesz na równi i z szacunkiem oba języki. Dzięki takiej posta-
wie można wydobyć bogactwo niuansów i wrażliwość obu języ-
ków. Patrząc z tej perspektywy, terapeuta może wiele nauczyć się od
6 Dla nowej hermeneutyki „tłumaczenia”, nie opartej już na teoriach „zorientowanych na źró-
dła” i „docelowych”, ale na metaforze hotelu, czyli językowej gościnności, podstawowym
tekstem jest: Berman 1984. Iglesias 2013. „Tłumaczenie” oznacza rekonfigurację zarówno
języka źródłowego, jak i docelowego, wiążąc je: Hagège 1989, Fontana, Zuccalà 2011.
7 Ciekawe. Terapeuta z wykształceniem kognitywno-behawioralnym porównuje taką trudność
ze „żmudnym zadaniem tłumaczenia książki, w której arabskie słowa przewrotnie przepla-
tają się z chińskimi” (Stone 1987). Natomiast model Gestaltowskiego Tłumaczenia Języka
Borderline (GTBL) uważa ten język za spójny i niezależny.
8 Niektóre terminy obce zdradzają powiązanie z językiem włoskim, np.: „uczestniczyć” nie
oznacza attendere (czekać), ale „częste”; „urojenie” nie jest „urojeniem” (rozczarowaniem),
ale „błędnym pomysłem”; déjeuner to nie digiunare (post), ale „jedzenie śniadania” itp.
26 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
pacjentów borderline: terapia zmienia się w ciekawą i poniekąd fascy-
nującą podróż, w której odkrywa się tajemne, jednak znaczące zaka-
marki ludzkiego serca. Nieustępliwe i uparte dążenie pacjenta border-
line do jasności pomaga terapeucie stać się bardziej świadomym swoich
niespójności i precyzyjniejszym w posługiwaniu się własnym językiem.
Wróćmy do procesu tłumaczenia. Etymologicznie „tłumaczyć” (trans-
-duco) oznacza „prowadzić”, „przenosić na drugą stronę”, „przekraczać”.
W gestaltowskiej praktyce klinicznej „tłumaczyć” oznacza przejść przez
werbalną i niewerbalną komunikację pacjenta borderline w celu ziden-
tyfikowania momentu, w którym powstało zaburzenie. Przytaczając
Froma, terapeuta znajduje powiązanie (z pewnością idiograficzne i arty-
styczne!) księżyca i sera: kolor żółty. Pacjent używając współdzielonych
słów (księżyc, ser) łączy je z idiograficznymi oznaczeniami, połącze-
niami lub konotacjami, a to tworzy pomieszanie borderline. W przy-
kładzie Froma podmiot obrał inne kryterium asocjacyjne – nie mniej
logiczne i spójne od kryterium potocznej semantyki. Jeśli oba przed-
mioty są żółte, to wynika z tego, że są ze sobą powiązane i wymienne
(księżyc zrobiony jest z sera i – dlaczego nie? – ser zrobiony jest z księ-
życa). W strategii pracy terapeutycznej ważne jest identyfikowanie rela-
cyjnych doświadczeń pacjenta borderline i wspieranie przejścia z jego
języka idiograficznego do języka współdzielonego.
Terapia Gestalt oferuje dwie jasne i interesujące płaszczyzny rozu-
mienia tego procesu. Pierwsza to ewolucyjna teoria cyklu kontaktu,
która analizuje, kiedy i jak pacjent borderline nauczył się słów i gra-
matyki w relacji z figurą rodzicielską. Druga to teoria Self, analizująca
jaka funkcja Self była zaangażowana w proces uczenia się: funkcja Id
(doświadczenie cielesne) czy funkcja Osobowości (narracja doświad-
czenia). Rozpoznanie etapu, na którym zachodzi pomieszanie, pomoże,
krok po kroku, przejść od słów pacjenta do doświadczenia relacyjnego,
czyli „tekstu źródłowego”. Pytania, jakie towarzyszą pracy terapeuty
Gestaltu, to: „Z jakim doświadczeniem relacyjnym żyje pacjent?”, „Jakie
trudności napotyka w przeżywaniu, rozumieniu i w mówieniu o tym
doświadczeniu?”, „W jaki sposób jego «dziwne» słowa są połączone
z tym doświadczeniem?”, „Co się dzieje między terapeutą i pacjentem
w kontakcie granicznym?”.
Zamówienie numer 22317 27Giovanni Salonia
W GABINECIE | Pewnego dnia mój pacjent Claudio usiadł i powie-
dział: „Giovanni, mam wrażenie, że jesteś dzisiaj na mnie zły”.
Wydawało mi się, że nie odczuwałem tego typu emocji w tamtym
momencie i dlatego odpowiedziałem: „Nie wydaje mi się, abym
odczuwał taką emocję. Ale skoro o tym mówisz, to pozwól, że wsłu-
cham się w siebie bardziej. Daj mi chwilę na zastanowienie się”. Po
chwili namysłu odpowiedziałem: „Nie znajduję w sobie nic prze-
ciwko tobie, ale skoro tak mówisz, to ta złość musi gdzieś być.
W którym momencie ją zauważyłeś i w jakiej części mojego ciała?
Spróbuj sobie przypomnieć”. Pacjent: „Zobaczyłem złość w twoich
oczach”. Zapytałem: „Kiedy?”. On, po chwili: „Przypomniałem sobie!
Twoje oczy były wściekłe, kiedy otworzyłeś mi drzwi”. Tego dnia nie
było sekretarki i rzeczywiście to ja otwarłem drzwi. Odpowiedziałem:
„Niech pomyślę...”. Nagle wszystko stało się jasne: „Masz rację –
mówię – kiedy otworzyłem drzwi, moje oczy były wściekłe, ale nie
na ciebie. Czytałem list od kolegi, który mnie zdenerwował, i kiedy
otworzyłem ci drzwi, moje oczy mogły być jeszcze pod wpływem
tamtej emocji”. „Dzięki Bogu! – skonkludował Claudio – nie jestem
szalony!”.
W momencie, w którym pacjent kończy interakcję wykrzykując
„Dzięki Bogu, nie jestem szalony!”, stwarza się w nim przestrzeń na
trud, jaki podejmuje, aby opowiedzieć o sobie i o swoich doświadcze-
niach, bez poczucia bycia niezrozumianym lub nazwanym szalonym.
Gdybyśmy nie doszli do tego, gdybyśmy nie uchwycili tego konkretnego
powodu mojej złości, mógłbym w takiej sytuacji powiedzieć: „Mówisz,
że czujesz we mnie złość na siebie. I chociaż nie znajdujemy konkret-
nego potwierdzenia tej złości, to jeśli tak mówisz, to coś w tym musi
być. Na razie przejdźmy dalej. Ale jeśli poczujesz znowu coś takiego, lub
podobnego, to powiedź mi o tym i wrócimy do tego: poszukamy, z czym
to może być związane...”. Oczywiście szacunek i zaufanie do prawdzi-
wości słów pacjenta borderline nie wyklucza możliwości, że może on
projektować na terapeutę swoje doświadczenia. Jednak coraz wyraź-
niej widać, w jaki sposób aspekt kliniczny terapii Gestalt – zarówno
procesów percepcyjnych, jak i pola semantycznego – ma, jak podkreś-
lał From, utrzymać pacjenta w pewności, że jego wypowiedzi, nawet
te najbardziej niezrozumiałe dla terapeuty, mówią o doświadczeniu
28 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
relacyjnym. Właśnie dlatego pacjent zawsze i w każdym przypadku
ma (jakąś) rację. Zresztą za każdym razem chce podzielić się swoim
doświadczeniem, jednocześnie nie wiedząc – i na tym właśnie polega
pomieszanie! – że jego słowa mają „osobiste” znaczenia lub skojarze-
nia, które może nie są łatwe do zrozumienia (a właśnie to terapeuta
będzie musiał zrozumieć), ale nie są błędne. To ten sam słownik, z róż-
nymi znaczeniami lub odniesieniami gramatycznymi.
Neuronauki9 potwierdziły kształtowanie się doświadczenia na trzech
poziomach (zmysł motoryczny, emocjonalny i poznawczy), które
MacLean opisał w neuropsychologii jako pojęcie „trójjedynego mózgu”:
„Mózg z mózgiem w mózgu” (MacLean 1985). Z perspektywy ewolu-
cyjnej „mózg gadzi” rozwinął się jako pierwszy i jest odpowiedzialny
za regulację stanu pobudzenia, homeostazę organizmu, impulsy
seks u alne oraz czuciowo-motoryczny poziom przetwarzania infor-
macji, w tym impulsów związanych z dobrowolnymi ruchami. Układ
limbiczny (tzw. mózg paleossaczy), obecny u wszystkich ssaków, łączy
się z przetwarzaniem emocji, otacza mózg gadzi i pośredniczy w emo-
cjach, procesach pamięciowych, uczeniu się oraz niektórych zachowa-
niach społecznych (Cozolino 2002). W każdym z tych mózgów tworzą
się różne typy wiedzy (Ogden, Minton, Pain 2006). Mózg gadzi wytwa-
rza „wrodzoną wiedzę behawioralną, czyli skłonność do instynktow-
nych działań i nawyków zapewniającą prymitywną potrzebę prze-
trwania” (Panksepp 1998). Układ limbiczny związany jest z „wiedzą
emocjonalną: subiektywnymi odczuciami i reakcjami emocjonalnymi
na wydarzenia ze świata” (Panksepp 1998). Natomiast kora nowa
(tzw. mózg neossaczy) generuje „wiedzę deklaratywną, czyli odno-
szącą się do informacji o świecie” (Panksepp 1998). W rzeczy samej,
9 Por. Wilberowskie pojęcie hierarchicznego przetwarzania informacji, które opisuje ewolu-
cyjną i funkcjonalną hierarchię między trzema poziomami organizacji doświadczenia: zmy-
słem poznawczym, emocjonalnym i motorycznym (Wilber 1996).
Zamówienie numer 22317 29Giovanni Salonia
gestaltowska praca kliniczna dąży do analizy procesu tworzenia się
gestaltu (rodzaj analizy Gestalt) w celu określenia miejsca, gdzie ulo-
kowane jest pomieszanie borderline. Jest to praca fenomenologiczno-
-relacyjna, której celem jest zmniejszenie pomieszania pacjenta oraz
unikanie jakichkolwiek odniesień do ram nie związanych z jego tre-
ściami komunikacyjnymi. Specyfika i stopień nasilenia każdego zabu-
rzenia borderline ustalane są na podstawie poziomu pomieszania
pacjenta. Dzięki tej ścieżce terapeuta będzie lepiej rozumiał werbalne
i niewerbalne komunikaty pacjenta, które najpierw zostały określone
jako „dziwne”, a teraz stały się jedynie „obce” i wymagające tłumacze-
nia. Uważam, że pojęcie, w jaki sposób pojawiło się i jak ustrukturyzo-
wało pomieszanie borderline u pacjenta w trakcie jego ewolucyjnego
procesu uczenia się, jest kluczowe, ale niewystarczające, aby traktować
pacjenta borderline bez żadnych uprzedzeń terapeutycznych.
Chcąc zrozumieć słownictwo i gramatykę pacjenta borderline, trzeba
powrócić do momentu procesów wdrukowywania, kiedy dziecko
(Salonia 2013a) zaczyna być świadome przeżyć własnych i innych
ludzi (doznań, spostrzeżeń, emocji i odczuć międzycielesnych) oraz
uczy się słów służących do wyrażania tych doświadczeń. Określenie
czasu oraz poziomu „pomieszania” umożliwi dobranie ścieżki tera-
peutycznej odpowiedniej do różnych dróg powstania zaburzenia bor-
derline. Istnieje wiele form zaburzenia, w zależności od momentu
ewolucyjnego, w którym nastąpiło uczenie się języka przez pacjenta.
Odnalezienie tych momentów ewolucyjnych staje się w terapii Gestalt
kluczowym kierunkiem pracy terapeutycznej.
3.2.1 Nabywanie cech borderline w obszarze sensomotorycznym
(funkcja Id)
Wszystkie traumatyczne „pomieszania”, które powstają na etapie budze-
nia się świadomości doznań cielesnych (funkcja Id), tworzą głębokie
zaburzenia. Matka zaczyna całować córeczkę w twarz, potem w szyję,
jej pieszczoty stają się coraz intensywne, aż wreszcie zaczyna ją gryźć.
Pomimo werbalnych i niewerbalnych sygnałów dziecka matka nie rezy-
gnuje, kontynuując używa naprzemiennie czułych i agresywnych słów.
Ciało córki czuje się przytłoczone przeciwstawnymi doznaniami (ciepło,
30 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
czułość, atak, przemoc, rozdrażnienie). W ciele zostaje zapisane pomie-
szanie: za każdym razem gdy będzie całowana, w jej ciele pojawi się mie-
szanina przeciwstawnych doznań i emocji, wywołujących pomieszanie
i dezorientację. Inny przykład: wcześnie rano ojciec wchodzi do pokoju
swojej jedenastoletniej córki, która śpi, i agresywnym tonem pyta wul-
garnie: „O czym śnisz? Ty mała ździro! Należysz do mnie!”. Takie gwał-
towne wtargnięcie szaleńca dezorientuje i niszczy w dziewczynie spon-
taniczność spania, śnienia i budzenia się. Wymagana będzie obszerna
praca kliniczna, aby przywrócić silnie zniszczoną spontaniczność.
Jednak najpoważniejszym doświadczeniem traumatycznego „pomie-
szania” jest kazirodztwo10. W takich zbrodniczych sytuacjach z klinicz-
nego punktu widzenia należy wziąć pod uwagę to, że jeśli do naduży-
cia doszło w okresie wczesnodziecięcym, kiedy dziecko nie ma jeszcze
odpowiednich narzędzi do nazwania tego doświadczenia, szkoda doty-
czyć będzie funkcji Id (poziom senso-motoryczny). Ciało jest przekro-
czone i zdezorientowane z powodu podniecenia oraz sprzecznych
i niespójnych emocji (przyjemność, ciepło, ból, przemoc, oszołomienie,
bliskość, bierność, bezsilność itd.). Kiedy w przyszłości ciało doznawać
będzie podniecenia lub stymulacji seksualnej, immanentnie odczuwać
będzie w tym samym czasie inne emocje, takie jak niepokój, przemoc,
potrzeba, wstręt, złość, intensywne poczucie pomieszania i zagubienia
sensoryczno-behawioralnego.
Na etapie formowania się doświadczenia taki przekraczający spo-
sób interakcji z dzieckiem może wprowadzać zamęt o różnym nasile-
niu (przykłady: „Idź spać. Nie widzisz, że jesteś śpiący?”, „Zjedz to, bo
jesteś głodny”, „Zakryj się, jest ci zimno”, „Wiem, co ci się teraz stanie”
itp.) i przerywać spontaniczność w fizjologicznym procesie doświad-
czania i uczenia się doznań cielesnych, emocjonalnych i relacyjnych.
To tak, jakby przyswajać nazywanie emocji nie doświadczając ich,
jakby zostały jedynie same nazwy (nomina nuda tenemus11), które
10 Na temat nadużyć zob. Kepner 1995, Stupiggia 2007. Na temat kazirodztwa: zeznania
E. Astera (2011). Zob. też Rozmowa Elisy Amenty z prof. Stupiggia (2012) oraz forum o wyko-
rzystywaniu seksualnym Instytutu GTK pod redakcją dr E. Amenty. Jeśli chodzi o doświad-
czenia traumatyczne ogólnie, zob. Ogden, Minton, Pain 2006, a w szczególności teoria poli-
wagalna (Porges 2001).
11 B. Di Cluny, „Stat Roma pristina nomine, nomina nuda tenemus“, De contemptu mundi I,
v. 952.
Zamówienie numer 22317 31Giovanni Salonia
czasami nabierają różnych znaczeń. Takie postępowanie w interak-
cji z dzieckiem, nie potrafiącym jeszcze nazwać swoich doznań ciele-
snych, dezorientuje je. W toku uczenia się dziecko nabywa umiejętność
rozpoznawania procesów i niuansów powstawania uczuć poprzez
doświadczenie. Nieodpowiedni moment i zewnętrznie narzucony kie-
runek rozpoznawania uczuć zakłóca ten proces (na przykład „złość”
nazwana będzie „lekkim rozdrażnieniem”). Conte podsumowuje:
„Skutkuje to tym, że dziecko przedwcześnie zostaje wrzucone w okreś-
lone ramy, charakteryzujące się fałszywą i zwodniczą empatią, która
uniemożliwia mu nauczenie się właściwego określenia swoich emocji.
Doświadczenie dziecka zostaje przerwane, powodując trudności w pro-
cesie symbolizacji i nadawania znaczenia doświadczeniu. Ta przeka-
zywana przez rodzica zwodnicza antycypacja doświadczenia, zamiast
pełnego szacunku wsparcia różnic, jest właśnie oszustwem relacyj-
nym. W rezultacie dziecko dorasta w pomieszaniu własnych przeżyć”
(Conte 2011).
3.2.2 Do kogo przynależą doświadczenia?
W fazie uczenia się drugi poziom pomieszania dotyczy nie tyle pro-
cesów nazywania przeżywanych doświadczeń, co ich przynależności.
Przykład pierwszy: dziecko pyta matkę, czy jest smutna, a matka – nie-
świadoma przeżywania i okazywania tego typu emocji – odpowiada
wrogo: „Ja, smutna? Jestem szczęśliwa. To ty jesteś smutny/a”. Przykład
drugi: jeśli do dziecka, które mówi, że jest smutne, matka odpowiada:
„Co ty mówisz? To ja jestem smutna”, dziecko jest zdezorientowane
w identyfikacji i prawidłowym przypisywaniu przeżyć. Inna sytu-
acja: Ania, 8-latka, jest podenerwowana niektórymi pieszczotami ojca,
i pomimo że nie jest to jeszcze molestowanie, czuje, że coś jest nie tak.
Kiedy wyraża swoje zakłopotanie, słyszy, że jest w błędzie, bo ma jakieś
dziwne myśli. Ojciec nie jest świadomy cielesnych granic między sobą
a córką i przypisuje jej błędne odczucia. Dziewczynka jest pogubiona
i nie wie, czy przypisać „nieodpowiednie” przeżycie zachowaniu ojca
czy swojej reakcji. Przychodząc na terapię opowiada o tym, że czuje się
zraniona, kiedy doznaje nieprzyjemnych reakcji związanych z zacho-
waniami innych osób. Aby na nowo zyskać przejrzystość w relacjach
z innymi, będzie musiała nauczyć się, że ciało należy tylko do niej i że
nikt nie ma prawa dotykać go bez pozwolenia.
32 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
3.2.3 Trzeci poziom nabywania cech borderline: nazywanie przeżyć
(funkcja Osobowości)
Inna forma „pomieszania”, którą można wywołać u dziecka, wiąże się
z sugerowanymi, niewłaściwymi nazwami emocji, które dziecko prze-
żywa lub widzi w ciele drugiej osoby. Pomieszanie to następuje w funk-
cji Osobowości12, gdy słowa, których się uczy, są nieadekwatne lub znie-
kształcają przeżycie, którego doświadcza.
W GABINECIE | W grupie szkoleniowej, na zakończenie zajęć, Anna
wydaje się zrelaksowana i spokojna. Pytam ją: „Jak się czujesz?”.
Odpowiada: „Czuję się niespokojna”. Jestem zaskoczony, uczestnicy
też, ponieważ jej odpowiedź wydaje się niespójna z tym, co komu-
nikuje jej ciało i z pracą, jaką wykonała. Proszę, aby opowiedziała
mi, co czuje w swoim ciele, o swoich doznaniach i przede wszystkim
skąd bierze się ten niepokój. Mówi: „Czuję, jak wibruje moje ciało,
czuję przepływ energii, mam ochotę się ruszać... czuję się niespokoj-
na!”. „Gdybyś mogła zamienić słowo „niepokój” na coś innego, py-
tam ją, to co byś powiedziała?”. Zaskoczona, pyta: „Czy nie tak wyglą-
da niepokój?”. Następnie opowiada, że za każdym razem kiedy czuje
we własnym ciele chęć ruchu, przypomina jej się matka, która w po-
dobnych momentach mówiła: „Co ci jest? Dlaczego jesteś taka nie-
spokojna? Czemu nie stoisz grzecznie?
W takich sytuacjach powstało doświadczenie, uformowane i od-
czuwane jako własne, ale nazwa, którą mu nadano była „niewłaściwa”
(według współdzielonego słownika). Błędne nazwy doświadczeń odno-
szą się do poziomu doświadczenia poznawczego i narracyjnego, któ-
ry psychoterapia Gestaltu definiuje jako funkcję Osobowości. Widać,
że z klinicznego punktu widzenia konieczne jest przeprowadzenie
analizy różnicowej typów i poziomów pomieszania i sprawdzenie,
czy dotyczy funkcji Id (kształtowanie się doświadczenia w odczuciach
i emocjach) czy też funkcji Osobowości (opowiadanie o sobie lub opo-
wiadanie o doświadczeniu). Analiza ta staje się szczególnie potrzeb-
na w sytuacjach kazirodczych. Skala jest zasadniczo różna jakościowo,
12 Na temat funkcji Osobowości w teorii Self zob. Salonia 2012.
Zamówienie numer 22317 33Giovanni Salonia
gdy dziewczynka wyraźnie odróżnia, co się dzieje (przekroczenie jej
ciała i związane z tym reakcje), ale nie wie, czy ma prawo o tym powie-
dzieć i jak to zrobić. Jeśli też jest za to odpowiedzialna, to czy dorośli
jej uwierzą? Czy właściwe będzie stwarzanie dodatkowych problemów
między rodzicami czy w domu? Tutaj pomieszanie dotyczy znalezienia
odpowiednich słów, zrozumienia i opowiedzenia o doświadczeniu, któ-
re w jej przeżyciu jest jasne.
Używanie niewłaściwych nazw w definiowaniu własnych prze-
żyć wprowadza pomieszanie nie tylko na poziomie poznawczym
i narracyjnym, ale także szkodzi innym poziomom świata doświad-
czeniowo-relacyjnego. W rzeczywistości nauka mówienia u dzieci nie
polega jedynie na znajdowaniu słów zapisanych w pamięci, a następ-
nie mechanicznym powtarzaniu za pomocą ust, ale także na rozwoju
zdolności językowych, które rozwijają się wraz z wiekiem i praktyką.
Słowa, których dzieci się uczą, wzbogacają ich wiedzę i przygotowują
umysł do zrozumienia tego, czego jeszcze nie słyszały, do wyjaśnie-
nia tego, o czym już dawno słyszały i zrozumiały połowicznie lub nie
zrozumiały w ogóle, oraz do uporządkowania świata (von Humboldt
1989).
To pomieszanie może dotyczyć także nazywania emocji innych
osób. Angelo odbiera telefon od ciotki, która prosi aby przekazał go
mamie. Po zakończonej rozmowie, pyta: „Mamo, ciotka miała dziwny
głos. Co się jej stało?”. Matka, kłamiąc (ciotka była w szpitalu z powodu
zawału serca męża), odpowiada: „Była trochę zmęczona”. Syn mówi:
„Nie wydawała mi się zmęczona, tylko bardzo zmartwiona”. Być może
z racji swojego wieku chłopiec znał już właściwe słowa, aby rozpo-
znać emocje po tonie głosu. Jeśli natomiast dzieci nie uczą się prawi-
dłowych nazw identyfikujących doświadczenia innych, są skazane na
pomieszanie i sprzeczne relacje. Jeśli błędnie nauczą się definiować np.
„smutną” twarz, myląc ją z wyrazem obrzydzenia, to wywoła to szereg
nieporozumień, i nikt nie zrozumie powodu ich powstania w tym kon-
kretnych momencie. Długotrwałe powtarzanie się takich sytuacji two-
rzy definicję „dziwności”, charakteryzującą pacjentów borderline.
3.2.4 Teoria „podwójnego wiązania”
Szeroko rozumiane „oszustwo” zostało zdefiniowane w literaturze
jako teoria „podwójnego wiązania”. Matka daje synowi dwie koszulki:
34 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
jedną białą i jedną czerwoną. Kiedy widzi swojego syna w czerwonej
koszulce, woła płaczliwie: „Nie podoba ci się ta biała?!”. Dzieje się tak
samo, gdy syn zakłada białą koszulkę.
Sytuacja „podwójnego wiązania” (Sluzki, Ransom 1979) wystę-
puje, gdy w komunikacji dwóch osób pozostających w ważnej dla nich
relacji pojawia się niespójność między komunikacją jawną (werbalną)
i metakomunikacyjną (niewerbalną: gesty, postawy, ton głosu itp.).
Mówimy o „podwójnym wiązaniu” w momencie, gdy odbiorca komu-
nikatu nie ma możliwości zdecydowania, który z dwóch poziomów jest
istotniejszy, ani nawet zauważenia niespójności na poziomie jawnym.
Przykładem przytoczonym przez Batesona (1976) jest matka, która
widzi syna po długim pobycie w szpitalu z powodu zaburzeń psychicz-
nych. Syn w geście czułości próbuje przytulić matkę, ona sztywnieje,
na co syn wycofuje się, a wtedy matka mówi: „Nie bój się wyrażać swo-
ich uczuć”. Na poziomie komunikacji niewerbalnej (usztywnienie)
matka odrzuca gest czułości dziecka, natomiast na poziomie komuni-
kacji werbalnej (zdanie wypowiedziane tuż po) zaprzecza temu, że to
ona była odpowiedzialna za cofnięcie się syna. To sprawia, że czuje się
winny i nie jest w stanie zareagować. Opierając się na własnych bada-
niach nad poziomami uczenia się, Bateson stawia hipotezę, że przy-
czyną schizofrenii jest chroniczne narażanie na podwójne wiązania
w sytuacjach rodzinnych.
W rzeczywistości szkoła Palo Alto ustosunkowała się już do podob-
nych hipotez. W Pragmatyce komunikacji ludzkiej13 (Watzlawick,
Beavin, Jackson 1971) opisano, że większość ludzi poddawana jest
„podwójnym wiązaniom” w ciągu życia, ale są one „pojedyncze
i poboczne [...]. Inna sytuacja następuje, gdy było się narażonym na
«podwójne wiązania» przez długi czas, stopniowo przyzwyczajając
się i uważając to za normalne. Dzieje się tak na przykład, gdy dziecko
posiada niewiele mechanizmów obronnych i myśli, że tak wygląda
komunikacja na całym świecie” (Watzlawick, Beavin, Jackson 1971).
Z drugiej strony zgodnie z modelem dystansującym się od identyfika-
cji i teoretyzowania pojedynczej przyczyny (przyczynowość liniowa)
na rzecz wieloczynnikowych przyczyn i skutków działających wstecz
13 O paradoksalnym stylu komunikacji zob. Lumbelli, Parisi, Castelfranchi 1977.
Zamówienie numer 22317 35Giovanni Salonia
(przyczynowość kołowa) Watzlawick i jego koledzy wyjaśniają, że
„podwójne wiązanie nie powoduje schizofrenii. Można jednak uznać,
że jeśli «podwójne wiązanie» stało się dominującym modelem komu-
nikacji [...], to zachowanie osoby spełnia kryteria diagnostyczne schizo-
frenii” (Watzlawick, Beavin, Jackson 1971).
3.2.5 Początek i przejawy stylu relacyjnego borderline
Kiedy i jak powstaje styl relacyjny borderline? Teoria rozwojowa
Gestaltu mówi o pierwotnym doświadczeniu relacyjnym, w którym
konfluentna, ciepła i nieustępliwa postać rodzicielska nie toleruje
faktu, że dziecko może mieć spostrzeżenia, emocje i przeżycia różne od
rodzicielskich. W celu złagodzenia niepokoju narzuca wzorce percep-
cyjne oraz słowa niepokrywające się z doświadczeniami dziecka. Na
przykład będzie nazywać żywotność dziecka „niepokojem”. Ta hipo-
teza etiologiczna umiejscawia pojawienie się stylu relacyjnego bor-
derline w fazie konfluencji i introjekcji, a więc wcześniej niż w teorii
Mahler (Mahler, Pine, Bergman 1975, Salonia 2013a, Mahler, Kaplan
1977), która lokuje zaistnienie zaburzenia borderline w fazie „ponow-
nego zbliżenia”. Różnice w umieszczeniu początku zaburzenia bor-
derline wynikają z faktu, że teoria Mahler przygląda się behawioral-
nemu czynnikowi zaburzenia borderline, podczas gdy Gestalt skupia
się na momencie, w którym po raz pierwszy wystąpiły przesłanki rze-
czywistego zaburzenia: dziecko uczy się, jak widzieć świat (zewnętrzny
i wewnętrzny) i jak go nazywać (około 5–6 miesiąca życia). W początko-
wych stadiach dziecko nie zauważa tego semantycznego pomieszania,
ponieważ dzieli świat z matką, która również jest pomieszana. Dopiero
w fazie, w której zaczyna chodzić i oddala się od matki, dając począ-
tek własnej przygodzie, coraz wyraźniej będą pojawiać się problemy:
nie będzie w stanie zrozumieć innych i nie będzie czuło się rozumiane.
Nazywając żywotność „niepokojem” (własnym lub innych osób), krok
po kroku będzie postrzegane przez ludzi i będzie postrzegać siebie
jako „dziwne”, zacznie gromadzić i utrwalać w sobie poczucie izola-
cji, gniewu i pomieszania. Warto pamiętać, że jeśli pomylimy nazwy
konkretnych przedmiotów, spotka się to z natychmiastowym zaprze-
czeniem (jeśli dziecko nazywa chleb „stołem”, doświadcza konsekwen-
cji błędnie użytego terminu). Jeszcze bardziej skomplikowane jest
doświadczanie zaprzeczeń i rozpoznawanie błędów w świecie przeżyć
36 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
cielesno-relacyjnych. Te elementy wpływają na separację dziecka od
matki. Co prawda z pewnego punktu widzenia następuje oddzielenie
dziecka od figury rodzicielskiej, ale w rzeczywistości pozostają zespo-
leni w pomieszaniu, które ich połączyło (na poziomie doznań, struktur
percepcyjnych, emocji i słów). W praktyce pacjent borderline nabywa
swoją tożsamość, ale nie zaznaje zróżnicowania doświadczeń. Jego
schemat relacyjny można określić w ten sposób: „Wiem, kim jestem
ja i kim jesteś ty, ale nie wiem, do kogo należą przeżycia”. Rozwija się
u niego specyficzna ambiwalencja („nie mogę z tobą być / nie mogę
być bez ciebie”). Chce być blisko, bo pragnie emocjonalnego ciepła, ale
po pewnym czasie nagromadzonych nieporozumień i gniewu chce się
oddalić. Im więcej ciepłych uczuć w relacji, tym więcej pomieszania
i niepokoju. Kiedy nie wie już, czego chce, pojawia się potrzeba ucieczki
i oddalenia się, aby odnaleźć siebie. Jeśli odchodzi i się dystansuje, jego
pomieszanie maleje, ale wzrasta poczucie samotności. Zobaczymy, że
wiele typowych trudności („dziwności”) pacjenta borderline bierze się
właśnie z tego pomieszania.
3.2.6 Styl relacyjny borderline:
między teorią Self a teorią cyklu kontaktu
Reasumując, umieszczenie stylu relacyjnego borderline w teorii Self
(Perls, Hefferline, Goodman 2022, Salonia 2012) (czyli w funkcji Id lub
w funkcji Osobowości) ma wyraźne implikacje kliniczne. Na przykład
jeśli terapeuta uściśnie pacjentowi rękę, a ten natychmiast ją wycofa,
mówiąc, że czuje się zakłopotany, pierwszą interwencją kliniczną
będzie zbadanie, której funkcji dotyczy zakłopotanie. Trzeba zadać
pytanie, czy czuje zakłopotanie w dłoni, ciele czy też jest ono zwią-
zane z takimi myślami jak: „Tak się nie robi”, „To nie jest w porządku”
itp. Konieczną i wymaganą podstawą do dalszej pracy klinicznej
w tym przypadku jest rozróżnienie pomieszania poprzez umiejsco-
wienie go albo w ciele, albo w narracji. Pomieszanie dotyczące funk-
cji Id wymaga długiej i delikatnej interwencji, powolnego procesu
stopniowego klaryfikowania całej gamy sprzecznych i nieuporządko-
wanych doznań.
Umiejscawiając styl relacyjny borderline w teorii cyklu samoregu-
lacji (Perls, Hefferline, Goodman 2022, Salonia 1989), terapeuta musi
pamiętać, że pacjent borderline zaczyna każde doświadczenie w stanie
Zamówienie numer 22317 37Giovanni Salonia
pomieszania. Nie posiada odpowiednich narzędzi semantycznych, aby
rozszyfrować i opowiadać o własnych i cudzych przeżyciach. Z tego już
pomieszanego tła wyłaniają się nieuniknione potrzeby, także pomie-
szane. Zamiast precyzować i otwierać się na działanie, gromadzi się
coraz więcej pomieszanych potrzeb i nie może dojść do doświadczenia
kontaktu.
Niezbędne jest odróżnienie pomieszania pacjenta borderline od
pomieszania pacjenta neurotycznego lub psychotycznego14. Pomieszanie
borderline jest w rzeczywistości bardziej intymne, w pewnym sen-
sie pacjent jest świadomy tego, co się z nim dzieje, ale nie jest w stanie
odróżnić pomieszanych doznań, opowiada o nich słowami zrozumia-
łymi dla siebie, a kompletnie niezrozumiałymi dla innych. Zaburzeniem
pacjenta borderline nie jest typowy dla neurotyków brak świadomości
tego, co się z nimi dzieje, ani brak tożsamości, jak u psychotyków, ale
brak jasności, co się wydarza w jego wewnętrznym i interpersonalnym
świecie. Z punktu widzenia cyklu kontaktu pomieszanie pacjenta bor-
derline zachodzi na samym początku kształtowania się doświadczenia
(tj. na etapie, w którym doświadczenie relacyjne jest blokowane), jego
zaburzenie zatem kształtuje się w fazie pre-kontaktu (Fabbrini 1997).
W pewnym sensie praca terapeutyczna winna prześledzić przebieg
procesu rozwoju doświadczenia relacyjnego pacjenta, aby móc uchwy-
cić sedno pomieszania. Metodologia fenomenologiczno-gestaltowska
uwzględnia percepcję pacjenta (nawet jeśli jest „dziwna”), tym samym
pozwalając terapeucie poznać jego opowieść, w celu przetłumaczenia
na współdzielony język tego, jak widzi świat. Każda interwencja omi-
jająca ten wstępny proces okazuje się nieskuteczna, a może nawet
szkodliwa. Jest jedynie interakcją, gdy zaangażowani nie zdają sobie
sprawy, że chociaż używają tego samego języka, to przypisują słowom
14 Nie sądzę, aby można było mówić o konfuzji granicznej w sytuacji opisanej przez Dreitzela,
gdy dziecko jest zdezorientowane różnorodnością ojca i matki. Nie zgadzam się z następu-
jącą definicją: „Z punktu widzenia terapii Gestalt musimy przede wszystkim mieć świado-
mość, że doświadczenie borderline wywodzi się ze schizoidalnych i narcystycznych sposo-
bów doświadczania w zmieniających się konstelacjach” (Dreitzel 2010).
38 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
różne znaczenia. Jeśli jedna osoba twierdzi, że godzina to bardzo długo,
a druga, że bardzo krótko, będą w konflikcie (w dodatku bezprzedmio-
towym!), dopóki im się nie uświadomi, że mają różne punkty odniesie-
nia (pierwsza porównuje godzinę z minutami, druga z latami!).
4.1.1 Horyzont jasności (bardziej niż świadomości)
To założenie wyjaśnia, czemu niektóre podejścia nie dbają o precyzyjną
identyfikację i poszanowanie doświadczeń pacjenta, w konsekwencji
prowadząc do nieskutecznej, a nawet szkodliwej terapii. Poniżej przed-
stawiam przykłady epistemologicznego i klinicznego nonsensu w pracy
z osobami borderline:
• intensyfikowanie poziomu emocji pacjenta (spotęgowałoby to pomie-
szanie i nieporozumienie);
• sugerowanie interpretacji (wywołałoby to udrękę z powodu powtó-
rzenia schematu relacyjnego: „Nie ufaj temu, co słyszysz, bo to nie-
prawda; to oznacza coś, czego ty nie wiesz”);
• badanie przeszłych doświadczeń w poszukiwaniu znaczenia aktu-
alnego cierpienia (zwiększyłby to pomieszanie związane z obec-
nym doświadczeniem);
• praca nad wglądem (byłaby oznaką niepoprawnej diagnozy,
pacjentowi borderline brakuje jasności, a nie świadomości);
• werbalizowanie treści emocjonalnych (brzmiałoby to jak ograni-
czanie i definiowanie doświadczeń pacjenta);
• skonfrontowanie pacjenta z jego niezdolnością do „reprezentowa-
nia wewnętrznych stanów psychicznych, w odniesieniu do siebie
lub do innych” (taka interwencja ujawnia zaburzenie terapeuty
i ignoruje zasadę, w której można otworzyć się na świat Drugiego,
dopiero gdy ma się jasność we własnym świecie);
• wchodzenie w eskalacje tego, „kto ma rację”, a kto „się myli” mię-
dzy terapeutą a pacjentem (interwencja nieterapeutyczna i powta-
rzająca wzory relacyjne, które doprowadziły do zaburzenia
pacjenta borderline).
Innymi słowy, terapeuta musi całkowicie polegać na słowach
pacjenta, nawet jeśli brzmią niezrozumiale i dziwnie: raz wyjaśnione,
Zamówienie numer 22317 39Giovanni Salonia
ujawnią intymne i spójne prawdy. Dzięki takiemu podejściu, które
przeprowadza nas od dziwności do wdrukowanych doświadczeń,
wiele zachowań pacjenta zostaje wyjaśnionych. Można uznać, że
w terapii borderline od terapeuty wymaga się nadmiaru świadomo-
ści, który służy procesowi dążenia do jasności, a nie do świadomości
pacjenta.
4.1.2 Horyzont życzliwości (bardziej niż ciepła)
Pomieszanie pacjenta borderline nastąpiło w fazie konfluencji z matką,
czyli relacji pełnej ciepła i uwagi. Nauka, która miała miejsce w tej
fazie, okazała się nieadekwatna lub niewłaściwa, tworząc pomiesza-
nie i zagubienie. Sytuacja podobna do tej, gdy po wypiciu mleka matki
dziecko boli brzuch z tego powodu, że mleko było zepsute.
Kiedy pacjent uświadamia sobie, że to, czego nauczył się od matki,
nie odpowiada jego wewnętrznemu światu, cierpi z powodu tej roz-
bieżności tak bardzo, że odczuwa w relacjach nieustanny niepokój,
rodzaj antagonizmu pomiędzy prawdą własną a ciepłem relacji. Będzie
wytrwale poszukiwał prawdy i rozwinie się w nim nietolerancja na cie-
pło/bliskość. Fobia przed ciepłem to kolejny element charakterystyczny
dla pacjenta borderline właśnie dlatego, że doświadczył oszustwa. Gdy
czuje w związkach miłosnych ciepło, na poziomie afektywnym poja-
wia się w nim niepokój i pomieszanie. Jeśli to możliwe, musi się zdy-
stansować (danie mu takiej szansy jest zdecydowanie terapeutyczne),
ponieważ ryzykuje, że zostanie wciągnięty w psychotyczną fuzję, straci
swoją tożsamość i nie będzie w stanie odróżniać tego, czego chce, od
tego, czego chcą inni. Rozróżnienie potrzeby dystansu u pacjenta bor-
derline od potrzeby dystansu u pacjenta narcystycznego może być bar-
dzo przydatne. Na poziomie behawioralnym jest to ten sam ruch: bor-
derline oddala się, aby dowiedzieć się, czego chce, gubi się w relacji
pełnej ciepła, natomiast narcyz oddala się i retroflektuje ze strachu
przed zaborczą konfluencją. Ta rama relacyjna obrazuje walkę pomię-
dzy autonomią a zależnością. Na przykład charakterystyczną cechą
pacjenta borderline jest nieregularne przychodzenie na sesje. From
wyrażał się bardzo jasno w tej kwestii: „Pozwól pacjentowi borderline
decydować o rytmie sesji”. To, co inni definiują jako „niestałość”, jest
dla niego systemem samoregulacji. Kiedy pacjent poczuje narastające
ciepło w relacji, nasila się w nim jednocześnie pomieszanie, potrzebuje
40 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
wtedy nabrać dystansu i spędzić trochę czasu w samotności, aby zrozu-
mieć, co go naprawdę interesuje, a co jest indukowane.
Po sesji, w której doświadczyłem bardzo jakościowego porozumie-
nia z pacjentką, na kolejnej sesji wydawała się zimna i zdystansowana,
jakby już zapomniała, co wydarzyło się na poprzedniej. Ciepłe przyjęcie
na ostatniej sesji zostało uznane przez nią za nadmierne i ją zdezorien-
towało. Teraz chciała pobyć sama, żeby znaleźć trochę jasności. W afek-
tywnym doświadczeniu pacjenta borderline ten styl relacyjny zmienia
się naprzemiennie z „Nie mogę żyć z tobą” na „Nie mogę żyć bez ciebie”.
Z tego powodu życzliwość terapeuty jest właściwym stanem emo-
cjonalnym potrzebnym w terapii pacjenta borderline. Terapeuta musi
jednak unikać zaproszenia do wyrażania zbyt dużej bliskości i ciepła.
Na przykład dobrze jest pozostać na „pan/pani”, zamiast być lub pro-
ponować przejście na „ty”. Można zatem wnioskować, że dla pacjenta
borderline jasność i życzliwość w relacji są ważniejsze i bardziej zna-
czące niż ciepłe przyjęcie.
4.1.3 Horyzont tła (bardziej niż figury)
Terapeuta musi stworzyć klimat zaufania. Celem terapii pacjenta bor-
derline nie jest odsłonięcie czegoś podświadomego lub osiągnięcie jakie-
goś szczególnego wglądu, który będzie inspirujący i kluczowy. Wręcz
przeciwnie, pojedyncza sesja czasami wydaje się nie przynosić żad-
nych efektów. W rzeczywistości celem jest stworzenie atmosfery zaufa-
nia i ochrony dla pacjenta w perspektywie średnio- i długotermino-
wej, ponieważ chodzi o stopniowe wyjaśnianie wielu nieporozumień.
Innymi słowy, działanie terapeutyczne skupia się najpierw na funk-
cji Osobowości15, czyli relacji terapeuta-pacjent. Ta relacja ma decydu-
jące znaczenie, gdy pamięta się o tym, że zaufanie do pierwszych zna-
czących postaci w życiu pacjenta zostało zawiedzione. W tym sensie
konieczna jest praca w tle, a nie skupianie się tylko na figurze. W moim
doświadczeniu sygnałem, że tworzysz odpowiedni klimat w terapii, gdy
pacjent nie musi się bronić i nie czuje się zagrożony jakimkolwiek nie-
15 Nie zgadzam się ze stwierdzeniem Mullera (2013), że nie ma znaczenia, czy pracujemy nad
funkcją Id czy nad funkcją Osobowości oraz że kolejność nie ma znaczenia. Jeśli zapytam
narcyza „Co czujesz?”, otrzymam odpowiedź „Co powinienem czuć?”, zanim jeszcze określi
się jako „pacjent”. Położenie nacisku na funkcję Osobowości jest priorytetem i stanowi pod-
stawę dla efektywnej pracy terapeutycznej (Salonia 2013b).
Zamówienie numer 22317 41Giovanni Salonia
porozumieniem, jest postępujący relaks w układzie ciała podczas sesji.
Pamiętam, że w pracy z jedną dość wymagającą pacjentką, która robiła
powolne postępy, zorientowałem się, że proces terapeutyczny mimo
wszystko szedł naprzód, właśnie po sposobie, w jaki pacjentka siedziała
w fotelu, coraz bardziej zrelaksowana i spokojna.
Zachowania pacjenta borderline w życiu codziennym są opisane
w DSM-516 i zdefiniowane w psychopatologii jako „dziwne” i prawie
niezrozumiałe. Kryteria diagnostyczne DSM-5 w szczególności opisują:
idealizację–dewaluację, bliskość–odległość, obsesję, lepkość, kontrolę,
manipulację, rozwiązłość, halucynacje, uzależnienie, niespójność, pomie-
szanie i niekontrolowany gniew. Docelowa jakość charakteryzująca
tę „dziwność” jest tak specyficzna, że nabiera wartości diagnostycznej,
odróżniającej pacjenta borderline od psychotycznego lub neurotycznego.
Czytając (lub tłumacząc) „dziwne” słowa i zachowania pacjenta
borderline można wyodrębnić różne modele terapii. Gabbard pisze
na przykład: „[Pacjenci borderline] często przywiązują się do swo-
jego postrzegania rzeczywistości jako niepodważalnego faktu, zamiast
traktować go jako jedną z możliwych alternatyw” (Gabbard 2006). To
przywiązanie do percepcji traci patologiczne znaczenie, jeśli odczyta
się je jako swoistą pewność, której pacjent się trzyma, aby nie czuć się
przytłoczonym psychotycznym pomieszaniem (jakiego doświadczył na
początku swojej historii i teraz boi się, że powtórzy się to z terapeutą!).
Według terapii Gestalt „dziwne” zachowania pacjenta borderline
wynikają z jego doświadczenia relacyjnego, którego nie jest w stanie
zrozumieć i opowiedzieć o nim innym, nie posiada bowiem narzędzi
uwspólnionych lub tych różniących się od nich. Słowa i zachowania
pacjenta borderline są prawdziwym językiem komunikowania włas-
nych przeżyć, cielesnych i relacyjnych znaczeń (doznań, emocji, spo-
strzeżeń), których doświadcza w byciu-w-teraźniejszości-w-relacji.
Obecność nabiera kształtu w przeżyciach i wtedy można doświadczyć
16 Por. ATP 2023. Aktualna interpretacja gestaltowska fragmentu DSM-5 poświęconego zaburze-
niom osobowości typu borderline zob. znacząca praca G. Gionfriddo, La trama relazionale
borderline: lettura gestaltica dei criteri tra corpo e parola, spazio e tempo, HCC Kairos Gestalt
Institute, 2012–2013.
42 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
prawdziwej relacji. Psychopatologia diagnostyczna i gestaltowska
określa doświadczenie cielesno-relacyjne między pacjentem a tera-
peutą jako miejsce dyskomfortu i cierpienia psychicznego, a więc miej-
sce wymagające leczenia. Oddzielenie zachowań od przeżyć jest moty-
wem przewodnim w pracy klinicznej.
Elena, pacjentka borderline, uzależniona od alkoholu. Kiedy jej
rodzice, niezadowoleni z powolnego tempa powrotu córki do zdrowia,
wysyłają ją na terapię dla alkoholików, objawy się pogarszają. Leczenie
uzależnienia (od alkoholu lub innych środków) bez uwzględnienia, że
przeżycia pacjenta borderline bardzo różnią się od przeżyć alkoho-
lika, powoduje jedynie zamieszanie i szkodzi pacjentowi. Tłumaczenia
zachowań pacjenta borderline (tzn. jego języka) na współdzielony
język przeżyć jest dla terapii Gestalt punktem wyjścia i punktem doce-
lowym w pracy klinicznej.
Jak wiadomo, nastrojem towarzyszącym pacjentowi borderline jest
pomieszanie. Poza dostrzeganiem niewielkiej jasności we własnym emo-
cjonalnym świecie czuje się zagubiony w relacjach z innymi: czuje się nie
na miejscu17 i nierozumiany, mimo że mówi tym samym językiem co inni.
Nie jest świadomy (podobnie jak osoby, które wchodzą z nim w interak-
cje), że posługuje się idiograficznym cielesno-poznawczym słownictwem,
co czyni go niezrozumiałym dla innych, a innych niezrozumiałymi dla
niego. Jego interakcje są postrzegane jako katastrofalne. Budują wtórnie
doświadczenie agresji i niepowodzeń, z ryzykiem dziwnych i nieprzewi-
dywalnych zachowań. W związku z tym, że osoba borderline żyje nie-
przerwanie w zawiłej sieci zamętu (postrzega innych fragmentarycznie)
i sama nie rozumie tego, co się w niej dzieje, jej funkcjonowanie w rela-
cjach jest pełne zagmatwanych sytuacji. Dzięki swojemu szczególnemu
wyczuleniu nawet na najmniejsze, subtelne nieuczciwości, gdy tylko
odczyta manipulacyjny komunikat ze strony innej osoby, ma poczucie,
że oszaleje, nie mogąc nazwać cierpienia i wzburzenia, jakie odczuwa.
W celu uspokojenia nieznośnej udręki może uciec się do autodestrukcyj-
nych lub destrukcyjnych dla innych zachowań (acting out).
17 Por. w nawiązaniu do znakomitej pracy A. Amato, Il mondo è fuor di Squadra. Che maledetto
dispetto esser nato per rimetterlo w sestol (Amleto). Gestalt Therapy e stile relazionale bor-
derline, HCC Kairos Gestalt Institute, 2011–2012.
Zamówienie numer 22317 43Giovanni Salonia
4.2.1 Od „dziwnych” zachowań do cielesno-relacyjnych przeżyć
• Pacjent borderline nie przyjmuje przeprosin
W GABINECIE | Kiedy przeprosiłem Giadę podając powód nagłe-
go zakończenia naszej poprzedniej sesji, byłem zaskoczony jej ne-
gatywną reakcją i narastającą irytacją. Ponowiłem przeprosiny, po-
wtórzyłem powód (nie mając w sobie żadnych negatywnych uczuć
do niej), ale jej złość nie zmalała, co więcej, wydawała się nasilać.
Wziąłem w nawias myśl, że „pacjenci borderline są dziwni” i sta-
rałem się zrozumieć logikę Giady. W pewnym momencie wyczułem
subtelną manipulację ukrytą w moich przeprosinach. Giada miała
rację: przepraszając ją na początku sesji, chciałem ukoić jej gniew.
Przyszedł mi na myśl przykład partnera, który po zdradzie prosi
o wybaczenie i oczekuje, że druga strona przestanie się natychmiast
złościć. Giada w momencie, gdy zdołała wyraźnie poczuć gniew i go
wyartykułować (i słusznie!), odebrała moje przeprosiny jako sposób
na uspokojenie lub rozproszenie jej gniewu (coś w stylu: „Możesz
się złościć, ale nie za bardzo, chyba, że na to pozwolę”). Jej zacho-
wanie (nieprzyjęcie przeprosin) ujawniło z kolei moją nieświadomą
próbę manipulacji („Nie zostawiaj mnie w tym zakłopotaniu”, „Niech
twój gniew na mnie od razu minie”).
Nauczyłem się od niej mówić do pacjentów borderline: „Masz
rację. Opowiedz mi coś więcej o twoim gniewie. Jeśli zechcesz, to ja
też opowiem ci o powodach mojego zachowania”. Terapeuta musi
zdać sobie sprawę z tego, że osoby potrzebujące jasności zwariują,
jeśli będą zmuszone do zrozumienia dwóch przeciwstawnych powo-
dów. Pomieścić przeciwstawne emocje to bardzo skomplikowany
proces emocjonalny dla osoby, która ma w sobie poczucie pomiesza-
nia i która próbuje jasno wyrażać emocje. Pół roku później, w dość
podobnej sytuacji, zaproponowałem Giadzie, aby zachowała w sobie
złość na mnie i mimo wszystko spróbowała przyjąć moje uzasadnie-
nie. Udało jej się wyrazić swoje racje jasno i wyraźnie, a także przy-
jąć moje.
44 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
• Pacjenci borderline nie tolerują żadnych błędów
Pacjent borderline operuje tak zwanym „rozszczepieniem bor-
derline” właśnie po to, aby chronić się przed kolejnym pomieszaniem:
świat jest albo czarno, albo biały, z naprzemiennymi przejściami od
idealizacji do dewaluacji. From nauczał, że czasami terapeuci nazy-
wają rozszczepienie (Split) procesem, który dla pacjenta borderline
jest szybkim przejściem (Shift) z funkcji Id do funkcji Osobowości. Na
porządku dziennym funkcjonuje niezdolność pacjenta borderline do
tolerowania błędów. Czasem wystarczy pojedynczy, zwykły błąd tera-
peuty. Często zdarza się, że dla pacjenta borderline błąd idealizowanej
przez niego osoby staje się nie do zniesienia do tego stopnia, że zmusza
go do przejścia od idealizacji do dewaluacji. O tego rodzaju doświad-
czeniu i przeżywaniu mówi poniższy fragment:
i ty, stajesz na mojej drodze,
raz jesteś diabłem, raz bogiem,
maluję cię na biało, maluję na czarno,
a jeśli mój bóg ubierze się w czerń,
złością zbrukam swój wewnętrzny świat.
Ktoś, kto ma w sobie tyle niepokoju i pomieszania, nie jest w sta-
nie znieść kolejnych, niejasnych komunikatów ze świata zewnętrznego.
Uspokajają go natomiast jasne i jednoznaczne komunikaty. Do szału
doprowadzają pacjenta borderline pomieszane wiadomości, których nie
umie rozszyfrować. Woli czuć wyraźny ból (spowodowany przez innych
lub siebie), niż znajdować się w niejednoznacznej sytuacji. Pewnego
razu pacjentka powiedziała mi, że mając ze swoim partnerem jakiś kon-
flikt, a chwilę później dużą bliskość, czuła, że oszaleje. Żeby się uspokoić,
musiała powrócić do znanych sobie, autodestrukcyjnych zachowań:
albo ciepłe piwo albo stosunek z kimś, kim pogardzała. Pacjent border-
line mieści tylko jedną emocję, łatwiej mu znieść negatywną, niż zesta-
wić i skontenerować dwie o przeciwnym znaczeniu. Pamiętając o tej
dynamice, ewentualny błąd terapeuty można przekuć na moment roz-
wojowy, jeśli terapeuta nie broni się, nie przeprasza, potrafi być z prze-
życiami pacjenta oraz daje mu czas, którego ten potrzebuje do zebrania
razem pomieszania i złości, złości i zrozumienia (czarny i biały).
Zamówienie numer 22317 45Giovanni Salonia
• Pacjent borderline ma fobię przed introjekcją
Kolejną cechą pacjenta borderline jest fobia przed introjekcją.
Przejawia się poprzez niedostępność i niemożność słuchania nawet
tego, co terapeuta mówi podczas sesji. To zjawisko bierze się z tej samej
dynamiki i logiki. Taki wzorzec relacyjny powoduje problemy w tera-
pii, ale musi być głęboko szanowany i wspierany. Pacjent nie może być
otwarty na inne kanały (input), jeśli najpierw nie uporządkuje swojego
wewnętrznego świata. W ten sposób chroni się przed narastającym
pomieszaniem w sobie, i w relacji.
Terapeuta nie powinien prowadzić pacjenta w kierunku, którego
ten nie czuje jeszcze jako swojego. W obliczu różnic percepcyjnych
terapeuta musi dążyć do wzrostu własnej świadomości, mając na uwa-
dze, że zdezorientowany pacjent nie zniesie więcej informacji i przede
wszystkim potrzebuje pomocy w wyjaśnianiu pomieszania w sobie.
Podstawowa zasada terapii z pacjentem borderline mówi, że terapeuta
musi być przejrzysty. Kierunkiem rozwoju pacjenta staje się jego nie-
pohamowana potrzeba jasności i prawdy, przeżycia przywrócą sens
i spójność jego słowom oraz zachowaniom.
• Pacjent borderline jest uparcie przywiązany do szczegółów
Gdy pojawią się różnice w opiniach, pacjent borderline w obro-
nie swojej tezy przedstawia jeden lub więcej szczegółów, uparcie przez
niego powtarzanych. Obsesyjne przywiązanie do szczegółów i wnio-
skowania (czasem nawet arbitralnego) może powodować irytację tera-
peuty. Odpowiada ono jednak logice osoby, która boi się zostać ponow-
nie oszukana, zmanipulowana lub zdezorientowana, i dlatego musi
nieustannie weryfikować prawdziwość słów innych. Jak głosi stare
przysłowie: diabeł tkwi w szczegółach. Badanie szczegółów i fiksacja
na nich ujawniają brak zaufania do słów. W ciele i umyśle pacjenta
borderline są obecne i aktywne myśli typu: „Kto wie, czy to, co mówi,
jest prawdą”, „Nie mogę dać się znowu nabrać”, „Sprawdźmy szcze-
gółowo prawdziwość jego słów”, „Jeśli wyłapuję jakiś szczegół, który
potwierdza moje podejrzenia, jestem spokojny, wiem, jak się chronić...
i nie pozwolę się znowu oszukać!”.
46 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
• Pacjent borderline ma fobię bycia definiowanym, nawet jeśli
pozytywnie
Jednym ze sposobów interwencji, który pacjent borderline po strze-
ga jako przemocowy, jest poczucie bycia definiowanym.
Nie szukam wymówek, nie chcę się mylić,
wszystko wydaje się oszustwem,
nie umiem siebie słyszeć ani wyrażać,
ale nie pozwolę się zdefiniować,
jeśli moje słowa wydają się nietypowe,
nie zwracaj uwagi, to mój alfabet,
pomieszany, bezsensowny, niespójny
Kiedy pacjent borderline czuje się definiowany, obawia się nowego
oszustwa. Pomijając ryzyko, że sama definicja może być błędna, to
każda jest ograniczeniem i roszczeniem. Również komplement („Jesteś
bardzo miły”) może wywołać nieprzewidywalne reakcje, jeśli jest
odbierany (słusznie!) jako subtelna manipulacja: „Mówię ci, że jesteś
miły w nadziei, że nadal taki będziesz”.
Co ciekawe, jak na ironię losu, nawet nazwa określająca tych
pacjentów pozostaje niezdefiniowana „border-line”, czyli z pograni-
cza, ani psychotycznego, ani neurotycznego, niedefiniowalnego. Każda
etykietka przypisywana pacjentowi borderline (alkoholik, depresyjny,
uzależniony czy inne) jest błędem diagnostycznym i terapeutycznym.
• Pacjent borderline ma swój własny język werbalny
Język werbalny borderline jest intrygujący.
W GABINECIE | W grupie superwizyjnej dla zespołu pracowników
Społecznego Ośrodka Zdrowia Psychicznego rozmawialiśmy o języ-
ku ich rezydentów (ciężko chorych pacjentów), dokonując rozróżnie-
nia języka psychotycznego od borderline. Jedna z pracownic miała
obiekcje: „Podzielam wasze próby zrozumienia ich języka, choć cza-
sami pacjenci są nie do wytrzymania... zawsze powtarzają to samo
zdanie, jak zdartą płytę”. Koterapeutka poprosiła ją o podanie przy-
kładu. „Kiedy odwoziłam naszego pacjenta do miasta, przez całą
drogę powtarzał to samo: «Dlaczego kobiety nie zostają w domu,
tylko idą do pracy?». Nie było wyjaśnienia, które by go uspokoiło.
Zamówienie numer 22317 47Giovanni Salonia
Po prostu nie do zniesienia!”. Koterapeutka zapytała: „Jak się czułaś
tamtego ranka? Jak wyglądała twoja jazda samochodem?”. Po chwili
zastanowienia powiedziała: „To był dzień, który zaczął się naprawdę
źle. I do tego jeszcze te skargi pacjenta. Byłam bardzo zdenerwowa-
na w trakcie jazdy”. Pojawiły się uśmiechy na twarzach uczestników,
a koleżanka zapytała: „Nie myślisz, że może chciał ci powiedzieć
«Jedź spokojniej»?”. Też się uśmiechnęła, bo zrozumiała, że to praw-
da: pacjentowi trzeba pomagać w wyrażaniu się w jasny sposób,
a szofer z ośrodka powinien być bardziej świadomy od pacjenta.
Pierwszym krokiem dla terapeuty jest droga od dialogu zewnętrzne-
go do dialogu wewnętrznego (Franta, Salonia 1979, Salonia, Di Cicco 1982,
Bandler, Grinder 1981). Warto pamiętać o zasadach gramatyki transforma-
cyjnej18, która pozwala na wyłonienie się głębokich struktur języka poprzez
zniekształcenia, takie jak generalizacja, nominalizacja, unieważnianie.
• Relacyjny acting out pacjenta borderline
Mając na uwadze relacyjne tło, można zrozumieć każdy acting out,
który stanowi poważne ryzyko w terapii z pacjentem borderline. Są to
gesty samookaleczające, mające na celu ukojenie niepokoju i nagłego
poczucia szaleństwa w momentach, gdy pacjent nie ma pod ręką innego
realnego wyjścia awaryjnego. W sytuacji, kiedy czuje się oszukany i nie
jest w stanie wydostać się z tego poczucia, nie potrafi w inny sposób
wyrazić implodującej wściekłości. Gdy jest bezradny wobec oszustwa,
może dojść do skrajnej przemocy, czuje, że zaraz zwariuje, bo ktoś dla
niego ważny doprowadza go do szału, wyzwalając w nim gwałtowną
wściekłość, czasami niepohamowaną furię. Jeśli acting out pojawia się
w terapii, może odnosić się do relacji pacjenta borderline z terapeutą,
który stał się dla niego osobą znaczącą. Mówimy tu o gestach samooka-
leczania zdarzających się, gdy wybuch złości jest połączony z poczu-
ciem winy („coś jest ze mną nie tak”), a osoba, którą stawia wyżej od sie-
bie, jest nietykalna lub nie do zastąpienia (próba samobójcza pacjenta
borderline ma szczególne konotacje i wymaga interwencji innej od tej
z neurotykami czy z psychotykami). Czasami eksplozja gniewu może być
18 O gramatyce transformacyjnej: Chomsky 1968.
48 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
wymierzona w innych. W obu tych przypadkach kluczowa jest praca
terapeutyczna, której celem jest uchwycenie i wydobycie sedna pomie-
szania wywołujących wybuch, a w konsekwencji acting outu.
W GABINECIE | O siódmej rano dzwoni moja komórka. To Luisa,
która wzburzonym i kontrolującym głosem mówi mi, że podcina so-
bie żyły. Rozmawiamy. Upewniam się, że sytuacja nie jest aż tak po-
ważna. Powoli się uspokaja. Odkładając słuchawkę zastanawiam się,
co zrobiłem na ostatniej sesji (terapia rozpoczęła się kilka miesię-
cy temu), co mogło tak zdezorientować i poruszyć Luisę. Nagle do-
ciera do mnie błąd, który popełniłem. W związku z tym, że przez ja-
kiś czas miałem być niedostępny, dałem jej swój numer komórkowy
bez poinformowania, że to nic osobistego (w tamtych czasach tyl-
ko nieliczni posiadali telefony komórkowe, a numer mieli członko-
wie rodziny i osoby bliskie) i że kiedy wyjeżdżam, telefon komórko-
wy jest także numerem do gabinetu. Podanie komórki było dla niej
bardzo intymnym gestem, więc jak inaczej mogła to zinterpretować?
Jeśli wątpi w kompetencje terapeuty (o którym mówi się dobrze i do
którego chodzi już od jakiegoś czasu), nie pozostało jej nic innego
jak pomyśleć źle o sobie („Co ja zrobiłam?”). Pomieszanie narasta-
ło, a żeby nie wybuchnąć, uspokaja się działaniem, który mnie zrani
i pozwoli na „medyczne uzasadnienie” użycia komórki.
Gestaltowskie Tłumaczenie Języka Borderline zamienia terapię z pacjen-
tem borderline w ekscytujące doświadczenie. Staje się wyjątkową oka-
zją do wydobycia na jaw skrywanych i istotnych meandrów relacji mię-
dzyludzkich, a w szczególności do pracy z cierpieniem i dyskomfortem,
wyrażanych w nietypowym języku. Istnieją dwa wymiary doświadcze-
nia pacjenta borderline. Język, który wydaje się dziwny, będąc po prostu
„obcym” (w relacji i w momencie narracji) oraz świadome lub nieświa-
dome oszustwa, wciąż obecne w relacji (zwłaszcza w relacjach asyme-
trycznych), które znajdujemy we wszystkich relacjach międzyludzkich,
Zamówienie numer 22317 49Giovanni Salonia
w różnym stopniu nasilenia. Z gestaltowskiego punktu widzenia praca
z pacjentem borderline wzbogaca terapeutę: uczy bacznego słuchania
i wyczulenia na niuanse pomieszania i manipulacji oraz nadawania
używanemu językowi większej klarowności i dokładności poprzez zwra-
canie uwagi na wyłaniające się z tła niejasności i pomyłki.
Jedną z cech, którą spostrzegłem obserwując pracę Froma, było
jasne i precyzyjne wyrażanie się: ani jednego zbędnego słowa. Kiedyś
żartobliwie skomentowałem: „Zdaje się, że masz delikatność i precyzję
mikrochirurga”. Miałem wrażenie, że osiągnął mistrzostwo w doborze
konkretnych słów w pracy z pacjentami borderline.
Prześledziliśmy próby ukojenia złości pacjenta przeprosinami, nie-
jednoznaczność terapii mającej na celu skolonizowanie świata pacjenta,
narzucenia mu własnych wzorców semantycznych i percepcyjnych, sub-
telną i utajoną przemoc w pozytywnym definiowaniu go... Doszkalanie
się w Gestaltowskim Tłumaczeniu Języka Borderline staje się nieustają-
cym treningiem nabierania świadomości i klarowności w przestrzeni,
w której mieszają się języki i kryją oszustwa.
Kiedy w 1938 roku Adolph Stern wprowadził do psychiatrii klasycznej
kategorię diagnostyczną „borderline” dla pacjentów nie-psychotycz-
nych i nie-neurotycznych, nie mógł przewidzieć, że ta diagnoza stanie
się obecnie jedną z najczęstszych. Z diagnozy psychotyków uspołecz-
nionych przekształciła się w diagnozę nadawaną wszystkim, trudnym
do zdiagnozowania według nazwy i stopnia nasilenia, marginalnym
patologiom. To tak, jakby świadomość nagle rozbudziła osobisty i rela-
cyjny styl borderline, obecny w wielu cierpieniach psychicznych, a nie
jedynie w ciężkich przypadkach19.
19 Literatura dotycząca tego tematu jest bardzo bogata. Wymienię tylko niektórych, najbar-
dziej znaczących autorów włoskich: Migone 1995 (w szczególności rozdział 8), Cancrini 2006,
Rossi Monti 2012. Model DBT (Dialectal Borderline Treatment) Marshy M. Linehan wydaje
się bliski modelowi gestaltowskiemu GTBL. Wychodzi od podejścia poznawczo-behawioral-
nego, w niektórych aspektach zbliżając się do modelu GTBL, lecz według mnie nie rozwią-
zuje wszystkich kwestii z epistemologicznego i klinicznego punktu widzenia. Por. Linehan
2011, gdzie np. opis procesu terapii z Giulią (s. 112–136) wydaje się całkiem zgodny z zasa-
dami GTBL.
50 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
Jak zawsze, pojawianie się i rozprzestrzenianie bólu psychicznego
jest ściśle związane z kontekstem społeczno-kulturowym. Przechodzimy
ze społeczeństwa narcystycznego do społeczeństwa borderline. Z apo-
dyktycznego wyłaniania się podmiotowości i kultu wizerunku docho-
dzimy do społeczeństwa, w którym indywidualność jest coraz bardziej
podkreślana, język coraz bardziej idiograficzny, a logika coraz mniej
współdzielona. W narcystycznym społeczeństwie przybierają na sile
ambiwalencje, zwodzenie, niezrozumienia, które zwykle uciszane są
w społeczeństwach oligarchicznych20.
Innymi słowy, jeśli w narcystycznym społeczeństwie mieliśmy
do czynienia z walką pomiędzy podmiotowością a innością, mię-
dzy dwiema gramatykami („liczy się tylko mój punkt widzenia”), to
w społeczeństwie borderline mamy do czynienia z upadkiem pod-
miotowości (Vattimo 1981) i gramatyki. Jeśli w społeczeństwie narcy-
stycznym skupienie się jedynie na sobie spowodowało kryzys relacji,
w społeczeństwie borderline relacji brakuje, ludzie nie są nimi zain-
teresowani, okazuje się, że nie są zdolni do dialogu oraz konfrontacji.
Doskonałym odzwierciedleniem jest terapia par, którą można trakto-
wać niczym papierek lakmusowy: jeśli w przeszłości uczęszczano na
terapię z powodu nieznośnych kłótni i konfliktów małżeńskich, dziś
można zauważyć nowy problem wśród par: „Nie możemy się porozu-
mieć, nie rozumiemy się, jakbyśmy mówili dwoma różnymi językami.
Można oszaleć słuchając siebie nawzajem”. Ze społecznego punktu
widzenia ikoną relacyjnego zaburzenia jest niemożność zrozumienia
Drugiego z powodu niemożności zrozumienia siebie.
W konsekwencji można stwierdzić, że w społeczeństwie border-
line uważne słuchanie pacjenta daje interesującą perspektywę, okazję
do spotkań i odbudowania więzi relacyjnych, do dokładniejszego zro-
zumienia chaosu obecnego w relacjach międzyludzkich w postmoder-
nistycznym świecie.
Jeśli ich dziwaczność nie zostanie uciszona diagnostyką opisową
lub interpretacyjną, pomaga zrozumieć, w jaki sposób bycie ze sobą
jest możliwe w momencie, gdy porównanie różnorodności nie odbywa
20 Ze względu na znaczenie kontekstualności społecznej w dowolnej formie relacyjnej i różne
adaptacje Podstawowego Modelu Relacyjnego (MRB), zob. Salonia 2013c.
Zamówienie numer 22317 51Giovanni Salonia
się na zasadzie biegunowości „prawda czy fałsz” lub „zdrowie czy sza-
leństwo”, ale na tłumaczeniu. Należy nadać godność każdemu języ-
kowi. Nie rezygnować z dialogu, ale z obsesji na punkcie rozumie-
nia Drugiego (Salonia 1999), co innymi słowy oznacza kontrolowanie.
Nauczyć się żyć razem, nawet bez wzajemnego rozumienia, ale z posza-
nowaniem własnych języków. W dialogu rozpoznającym różne formy
prawdy oraz tworzącym nowe warunki tłumaczenia języka Drugiego
bez dyskredytowania go (w trakcie konfliktów) i bez utwierdzania
w kłamstwie (w neurotycznej konfluencji).
Bycie otwartym na przyglądanie się swojemu językowi z dokład-
nością (brzytwy Ockhama) jest ogromnie ważne w obliczu niejasno-
ści, manipulacji i pomieszania nie tylko w kontekście wieloznaczności
słów, ale także w mnogości ukrytych znaczeń. Rozpoznanie fragmentów
pomieszania we własnym języku otwiera przestrzeń do dzielenia się
i do spotkania. Byłem zaskoczony, gdy była pacjentka wróciła do mnie
po dziesięciu latach, z problemem córki, i dała mi przeczytać mojego
sms-a, którego zachowała: „Cześć. Mam poczucie, że dziś wieczorem mój
język był szorstki i wywołał nieporozumienie. Chcę podkreślić mój głę-
boki szacunek do ciebie, twoich wyborów i dla buddyzmu. Przepraszam.
Możemy do tego wrócić w odpowiednim czasie, jeśli tylko chcesz”.
W społeczeństwie narcystycznym stworzyliśmy przestrzeń do tego,
by każdy miał prawo wypowiedzieć się. Odeszliśmy od walki o prawdę
do walki o uznanie, od poszanowania / nierespektowania prawa do pyta-
nia: „Kim jesteś, by wydawać rozkazy?”21. Autorytarność może stać się
skrajną alternatywą (i przez to dezorientującą) dla autorytetu. Autorytet
nie może być sankcjonowany przez autorytarność. Pierwszy wiąże się
z obiektywnością kontekstu, druga podlega niepewności subiektywnej
oceny. Aby wyjść poza dylemat: obiektywność instancji i subiektywność
ocen, być może potrzebne jest, jak uczymy się od pacjentów borderline,
wspólne przepisanie komunikacyjnych zasad logiki. Uparte poszukiwa-
nie przez pacjenta borderline prawdy i jasności sugeruje, że spójność
rygorystycznej logiki komunikacji może być sposobem na spotkanie.
Demokracja unika dryfu w kierunku rozpadu nie poprzez tęsknotę za
powrotem niekwestionowanego autorytetu czy uciekania się do wątłej
21 W nawiązaniu do Agamben 2013.
52 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
i wątpliwej autorytarności, ale poprzez stanięcie twarzą w twarz z zada-
niem ustalenia na nowo zasad dialogu22, zaczynając od specyfiki każ-
dego języka – przekładalnego i współdzielonego.
Otwarty i uważny na ukryte znaczenia, hermeneutyczny model tłuma-
czenia języka borderline, wydaje się jak dotąd najbardziej spójny z teo-
retycznymi założeniami terapii Gestalt23, która skupia się na relacji mię-
dzy terapeutą a pacjentem, na autentycznym spotkaniu twarzą w twarz,
na potrzebie całkowitej akceptacji, bez domniemanych czy gotowych
interpretacji, z założenia czyniących z pacjenta „poddanego” (co bar-
dzo odbiega od uznania, że potrzebuje pomocy i leczenia z wyraźnym
rozróżnieniem ról). Taki rodzaj pracy wiąże się z „nawróceniem” tera-
peuty na słuchanie i rozważania na temat istnienia Drugiego, z założe-
niem równości. Ale nie tylko. Konsekwencje takiego podejścia są bardzo
widoczne. Trzeba postawić terapeutę w niewygodnej, ale intrygującej
pozycji „tłumacza”, który całkowicie poświęci się wyjaśnianiu języka
Drugiego. Celem ma być zrozumienie języka poprzez próbę uchwyce-
nia jego ducha, skupianiu się na szczegółach, na używanym słownic-
twie, aby umiejętniej odbierać i odkrywać „rzeczy” ukryte w języku
pacjenta. Nadszedł czas, aby wprowadzić tę optykę do dialogu z aktu-
alnymi i najbardziej wpływowymi modalnościami zajmującymi się
borderline, okreś lić ich spojrzenie na problematykę oraz napotykane
w terapii trudności. De facto nie chodzi o bezproduktywne przybliżenie
różnic w podejściach, ale raczej o przetestowanie różnych konfiguracji
i zagłębienie się w sedno konkretnego języka terapeutycznego, propono-
wanego przez twórcę danego modelu. Nie chodzi o dokonywanie war-
tościujących ocen, ale o podjęcie owocnej debaty na temat wspólnego
poszukiwania klucza do tej formy cierpienia i dyskomfortu, charaktery-
stycznej dla naszych czasów i naszego własnego życia. Chcąc uchwycić
22 Przyczynek do (ponownego) rozpoczęcia myślenia logiką zob. Cantù 2011.
23 Znaczący wkład Gestalt w PBL znajdziesz w: Greenberg 1989, Greenberg 1999, Janssen 1999,
Yontef 1993, Spagnuolo Lobb 2013. Moim zdaniem chodzi o próby, być może nader oczy-
wiste, ponownego odczytania pacjentów borderline teoretyczno-klinicznymi kategoriami
terapii Gestalt. Oryginalną i inspirującą pracą jest tekst Anny Fabbrini (1997).
Zamówienie numer 22317 53Giovanni Salonia
specyfikę każdego modelu psychoterapii trzeba dokonać porównań, jed-
nak warto zacząć od historii, która opowiada o początkach psychoterapii.
Pewnego pięknego dnia – opowiada Freud – dostałem jasne dowody
na to, że to, co podejrzewałem od dłuższego czasu było prawdą. Jedna
z moich najspokojniejszych pacjentek (u której uzyskałem doskonałe
wyniki w hipnozie, uwalniając ją od cierpienia) budząc się z hipnotycz-
nego snu, zarzuciła mi ręce na szyję. Na szczęście nieoczekiwane wej-
ście pokojówki oszczędziło nam kłopotliwych wyjaśnień, ale od tam-
tego momentu zrezygnowaliśmy (w milczącej zgodzie) z kontynuowania
leczenia hipnozą. Na szczęście miałem dość zdrowego rozsądku, żeby
nie przypisywać tego wydarzenia mojemu osobistemu urokowi i uzna-
łem, że wreszcie zrozumiałem naturę tego mistycznego elementu
(Mystich), który zadziałał poza hipnozą; aby go usunąć, lub przynaj-
mniej wyizolować, trzeba było zrezygnować z hipnozy (Freud 1989).
Jak wiemy, ten „wstydliwy” epizod był źródłem odkrycia przenie-
sienia i jego korelacji (przypadek pacjentki, która uwodzi i przeciwprze-
niesienie jako możliwa odpowiedź ze strony terapeuty). Prócz poniecha-
nia hipnozy w psychoterapii analitycznej została wprowadzona trzecia
osoba (ojciec) jako nieobecny odbiorca, będący rzeczywistym adresatem
uwodzicielskiego objęcia. Takie działanie było konieczne, aby uniknąć
niepowodzenia terapii (co mogłoby się zdarzyć, gdyby terapeuta odpo-
wiedział na gest pacjentki lub przerwał sesje). W tej historii kryją się dwa
błędy logiczne. Brakuje punktu widzenia pacjentki (milcząca zgoda nie
gwarantuje wzajemności), a uściskowi pacjentki przypisuje się uwodzi-
cielski charakter (erotyczny i równy). Komentarz Freuda „Miałem dość
zdrowego rozsądku, żeby nie przypisywać tego wydarzenia mojemu
osobistemu urokowi” z jednej strony ujawnia jego uczciwość, z drugiej
potwierdza jego zakłopotanie i niezrozumienie gestu pacjentki.
Z gestaltowskiego punktu widzenia, gdy terapeuta odczytałby
gest pacjentki jako asymetryczny, to mógłby go przyjąć i odwzajem-
nić (wymagałby tego kontekst). Jeśli mamy do czynienia z kontekstem
asymetrycznym, jakim jest terapia i hipnoza, uścisk pacjentki wyraża
w rzeczywistości jedynie próbę, być może niezdarną, nawiązania
54 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
czułego kontaktu fizycznego z mężczyzną, który się nią opiekuje i nie
ma (i mieć nie może) równych, uwodzicielskich intencji. Jak dowodzi
„syndrom sztokholmski”24, uwodzenie stanowi jeden z wielu sposobów
ochraniania siebie przed strachem i odrzuceniem przez tych, których
stawiamy wyżej. Terapeuta, który przypisałby pacjentce intencjonalność
erotyczną, wykazałby wyraźne zaburzenie swojej funkcji Osobowości
Self, umieszczając się w zupełnie innym kontekście (jako równorzędny
partner). Paradoksalnie, jak sugeruje podejście Gestalt, gdyby gest
pacjentki został przyjęty w sposób skośny i ewentualnie odwzajemniony,
terapia (w końcu!) poczyniłaby znaczne postępy. Według podejścia
Gestaltu terapia może wypełnić przerwy w doświadczeniach cielesno-
-relacyjnych, będących przyczyną dyskomfortu i cierpienia psychicz-
nego. Przyjęta pacjentka podążyłaby w stronę dopełnienia relacyjnego
gestu, który, przerwany w pewnym okresie jej życia, spowodował wiele
trudności psychicznych i relacyjnych. Warto pamiętać, że pacjentka nie
chciała przytulić ojca, ale terapeutę, czyli mężczyznę opiekującego się
nią w tamtym kontekście właśnie w „ojcowski” sposób. Chęć przytulenia
go była w pełni autentyczna, nawet jeśli przywołała ją cielesna pamięć
aktywowanego, ale zablokowanego (tj. przerwanego) ruchu w kierunku
ojca. Po objęciu terapeuty pacjentka mogłaby ewentualnie pójść do ojca,
przytulić go i doświadczyć innego przeżycia w rejestrze pełni, a nie inte-
gralności. Kiedy terapeuta wycofuje się z objęć pacjentki definiując gest
jako uwodzicielski (a więc symetryczny), powtarza przerwane w swoim
czasie doświadczenie pomiędzy ojcem a córką, komplikuje ścieżkę tera-
peutyczną25 i wprowadza pomieszanie: po raz kolejny afektywny impuls
24 Zob. Carotenuto 1986: Krytyczna historia transferu w perspektywie analitycznej.
25 Zob. Krutzenbichler, Essers 1993. Przedstawiona w książce historia różnych nadużyć psycho-
analizy powinna być zreinterpretowana w ramach „dysfunkcji funkcji Osobowości tera-
peuty”, która traci asymetryczny wymiar relacji terapeutycznej. W tej perspektywie pomi-
nięte są dwa punkty teoretyczne i kliniczne. Po pierwsze, przerwanie gestów relacyjnych
we wczesnym dzieciństwie powoduje cielesny i emocjonalny niepokój, który determinuje
zblokowanie w relacjach, por. Salonia 2013d. Po drugie, zasada emocjonalnej samoregulacji.
Dziecko, podobnie jak pacjent, nie dostrzega potrzeby doznań równorzędnych erotycznie
w asymetrycznych kontekstach: wszelkie możliwe doznania są „zastępowane” innymi emo-
cjami (Salonia 2012). W gestaltowskiej hermeneutyce pacjent odczuwa cielesny impuls do
wyrażenia uczucia i wdzięczności wobec terapeuty. Jednak ciało zostaje zablokowane, jeśli
jego afektywny gest zostanie przerwany w dzieciństwie. W tej sytuacji wygląda to tak, jakby
pacjent chciał spróbować przerwanego gestu ze swoim terapeutą. Tylko przy takiej interpre-
tacji interwencja terapeutyczna ma sens, por. Salonia 1992, 2008, 2013a, 2013e.
Zamówienie numer 22317 55Giovanni Salonia
córki/pacjentki został odebrany jako niewłaściwy z powodu obawy lub
zakłopotania osoby, która się nią opiekowała. Co chcę przez to powie-
dzieć? Niezależnie od tego, że prawdopodobnie tamta pacjentka nie
mieściła się w diagnozie borderline, uważam, że opowieść wyraź-
nie pokazuje niebezpieczeństwo przekształcenia przez terapeutę swo-
ich zaburzeń w patologiczne etykiety stosowane wobec pacjentów. To
obrazuje ryzyko nieporozumień (lub manipulacji) obecnych w pracy
z pacjentami borderline.
Pani A. to 28-letnia pacjentka z zaburzeniem osobowości borderline,
będąca w terapii psychodynamicznej. Po około 6 miesiącach spo-
tkań pewne pozornie błahe zdarzenie wywołało poważną reakcję
pacjentki. Około 5 minut przed końcem sesji pani A. opowiadała mi
o wizycie u swojej rodziny podczas Święta Dziękczynienia. Czuła się
nieważna dla swojego ojca, który wydawał się o wiele bardziej zain-
teresowany pracą jej brata niż jej. W pewnym momencie spojrzałem
na zegar wiedząc, że sesja dobiega końca. Chciałem sprawdzić, czy
mam wystarczającą ilość czasu, aby podzielić się swoimi spostrze-
żeniami w sprawie jej przypuszczeń dotyczących uczuć ojca wzglę-
dem niej. Pani A. przestała mówić i spojrzała na podłogę. Zapytałem,
co się stało. Po kilku sekundach ciszy rozpłakała się i powiedziała:
„Nie może pan się już doczekać, aż wyjdę! Przepraszam, że pana
zanudzam! Od dawna wiedziałam, że pan mnie nie znosi i wyko-
nuje tę pracę jedynie dla pieniędzy. Jeśli pan chce, to już sobie
pójdę!”. Byłem zaskoczony i nieco obronnie odpowiedziałem, że po
prostu sprawdzam czas, chcąc się upewnić, że mamy go wystarcza-
jąco dużo, abym coś powiedział przed końcem sesji. Na co pani A.
mówi: „Niezły unik! Myśli pan, że w to uwierzę?”. Odpowiedziałem
jeszcze bardziej defensywnie: „Może pani wierzyć lub nie, ale taka
jest prawda!”. Pani A. była nieugięta: „Widziałam, co widziałam”, i kła-
dąc rękę na drewnianym stole obok krzesła zwróciła się do mnie
podniesionym głosem: „To tak, jakby mi pan powiedział, że ten stół
nie jest zrobiony z drewna!”. Czując się tak samo niezrozumiany jak
ona, kontynuowałem: „Chcę powiedzieć, że możliwe, że patrzyłem na
zegar z innych powodów niż te, które mi pani przypisuje. Tak jak
56 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
może pani snuć przypuszczenia na temat swojego ojca”. Pani A. była
coraz bardziej natarczywa w odpowiedzi na zaproponowaną hipo-
tezę: „Teraz próbuje mi pan powiedzieć, że nie widziałam tego, co
widziałam! Przynajmniej mógłby się pan przyznać!”.
To bardzo pouczająca rozmowa. Przytoczę komentarz Gabbarda:
„Jednym z największych wyzwań dla psychoterapeuty jest pora-
dzenie sobie z urojeniowymi przekonaniami niektórych pacjentów
borderline. [...] Dla tej pacjentki stałem się potencjalnie złowrogim
i prześladowczym obiektem; stała się ofiarą; a nadmiernie czujny, nie-
spokojny i upokorzony stan afektywny scementował Self z obiektem.
W takim poczuciu przerażenia nie można myśleć ani zastanawiać się.
Intensywność oskarżeń pani A. osłabiła również moją zdolność do
myślenia” (Gabbard 2006).
Czy rzeczywiście było to tylko percepcyjne zniekształcenie pacjentki?
Czy też raczej coś autentycznego, głębokiego i prawdziwego, co objawiło
się w trudności i słowach pani A., które wzywały terapeutę do twórczego
„tłumaczenia” języka zasługującego na uwagę i równe traktowanie?
Czy blokada w terapii była wynikiem „urojeń” klientki? A może braku-
jącej hermeneutyki tłumaczenia ze strony terapeuty?
Terapeuta Gestalt powiedziałby: „Proszę pani, w pewnym sensie
ma pani rację. Kiedy pani do mnie mówiła, myślałem o swoim następ-
nym komentarzu, odnoszącym się do pani słów. Przepraszam. Myślę,
że pogubiłem się w tych sprawach, które mi pani opowiedziała... Może
wydarzyło się między nami coś, co działo się u pani w domu, kiedy
nie czuła się pani doceniana przez ojca...”. Z punktu widzenia Gestaltu
wysiłek polega na znalezieniu wspólnej płaszczyzny, żyznej gleby, która
umożliwi tłumaczenie oraz uniknięcie znanego i niebezpiecznego
wydźwięku, będącego autorytatywnym powtórzeniem doświadczeń.
Pacjentka: Wczoraj miałam okropny napad szału…
Terapeutka: Co się stało?
Pacjentka: Pokłóciłam się z mamą.
Terapeutka: Proszę opowiedzieć ...
Zamówienie numer 22317 57Giovanni Salonia
Pacjentka: Nic, jak zwykle... Umówiłyśmy się, że mnie obudzi i poje-
dziemy razem na zakupy, zamiast tego obudziłam się sama, a jej już
nie było. Gdy tylko wróciła, powiedziałam jej wszystko, krzycząc na
nią, że jak zwykle nie dba o mnie.
Terapeutka: Dlaczego mama pani nie obudziła?
Pacjentka: Tak jak powiedziałam, nie dba o mnie!
Terapeutka: A jeśli powodem było to, że chciała, aby pani odpo-
częła? Pamiętam, że to był bardzo trudny tydzień dla pani…
Pacjentka: Nie, pani doktor. Ja znam moją mamę lepiej niż pani
i czasami jest po prostu zła! Jestem pewna, że zrobiła to specjalnie!”
(Prunetti, Mansutti 2013, Fonagy 1991).
W tym „dosłownym” zastosowaniu podejścia Fonagy’ego obecny
jest brak jakiejkolwiek próby tłumaczenia. Terapeutka zakłada nawet,
że zna rzeczywistość pacjentki lepiej niż ona sama, swoim puntem
widzenia zaprzeczając możliwości istnienia świata intymnych rela-
cji. Oto komentarz terapeutki: „W tej wymianie przekonanie pacjentki
o tym, że ma rację, wydaje się jasne, co blokuje jakąkolwiek możliwość
zaangażowania się w spór sokratejski. Możemy zakończyć stwierdze-
niem, że z takim funkcjonowaniem pacjentka wpada w «nadmiar rze-
czywistości»” (Prunetti, Mansutti 2013, Fonagy 1991).
Patrząc z perspektywy Gestaltu, taka dosłowność rzuca światło na
to, jak terapeutka nie tylko potwierdza, ale także powtarza (nieświa-
domie!) manipulacyjny i mylący styl relacyjny, który można podsumo-
wać tak: „Nie dotrzymuję umowy (obudzenia cię na czas) dla twojego
dobra!”. Terapeutka zaprzecza doświadczeniu pacjentki, narzuca wła-
sne percepcyjne wnioskowanie (czytanie w umyśle rodzica), a inter-
wencja terapeutyczna wydaje się uprawomocniać pomieszanie matki,
która niezależnie od powodów (bardziej lub mniej ważnych) „oszu-
kuje” córkę, nie wywiązując się z umowy.
Terapeuta Gestalt odpowiedziałby: „Widzę, że jest pani naprawdę
wściekła. Fakt, że pani matka nie dotrzymuje słowa, doprowadza panią
do wściekłości. Jak można nie poczuć się źle w takiej sytuacji? Nawet
jeśli zrobiła to dla pani dobra, żeby dać pani odpocząć, to zabrakło
dotrzymania umowy z jej strony... I jak tu jej wierzyć? Można poczuć
złość i pomieszanie”.
58 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
Dla dopełnienia obrazu przejdźmy do przykładu zaczerpniętego
z pracy innego kluczowego psychoterapeuty leczącego pacjentów bor-
derline, a mianowicie Kernberga (1984)26. To pouczający przypadek.
Obok siebie mieszczą się dwie, choć nieświadome, postawy: jedna,
w opinii terapeuty pasywna, bliska jest zachowaniu „tłumacza”, który
pomaga i odciąża pacjentkę; druga, znacznie bardziej aktywna i orto-
doksyjna, wydaje się nie przynosić jednak oczekiwanych rezultatów.
Pani N., trzydziestoletnia prawniczka, wykazywała zaburzenie osobo-
wości borderline z dominującymi cechami obsesyjnymi i schizoidal-
nymi. Prowadziłem ją w psychoterapii psychoanalitycznej, z settin-
giem trzech spotkań tygodniowo, przez ponad pięć lat. W trzecim
roku terapii [...], kiedy interpretowałem jej lęki przed seksualnymi
tęsknotami za mną, jako ojcem (zabronione przez jej wewnętrzną
matkę), nastąpiło gwałtowne pogorszenie stanu27 i przez kilka tygo-
dni była w regresie, bliskim początkowym etapom leczenia. [...]
W pewnym momencie N. dała mi do zrozumienia, że chce, bym
mówił jej tylko o rzeczach konkretnych i precyzyjnych, które jasno
i wyraźnie oddawałyby jej samopoczucie i utwierdzałyby ją w prze-
konaniu, że jestem po jej stronie. W przeciwnym razie, lepiej żebym
nic nie mówił i cierpliwie znosił jej słowną agresję. Czasami znaj-
dowałem się w sytuacji, w której nie mogłem powiedzieć ani słowa,
bo N. przerywała mi i przeinaczała prawie wszystko, co powiedzia-
łem. W końcu się poddałem i przez kilka sesji słuchałem jej roz-
wlekłych tyrad, próbując lepiej zrozumieć sytuację. Ograniczyłem
się do obserwacji i zdawałem sobie sprawę z jej ogromnej potrzeby,
abym opowiadał tylko o rzeczach właściwych, żebym ją uspoka-
jał dając do zrozumienia, że ją rozumiem: ona nie musi nawet nic
mówić, a ja i tak ją rozumiem. Uprzytomniłem sobie także, że była
przerażona myślą, iż wszystko, co powiem, będzie próbą poko-
nania jej, zdominowania lub zrobienia prania mózgu. Po takich
26 Zob. też Clarkin, Yeomans, Kernberg 2000, Kernberg 1967.
27 Niektóre fragmenty, które nie występują w oryginalnym tekście, dopisałem i wyróżniłem.
Chcę zwrócić uwagę na istotne dla hermeneutyki naszego podejścia ujęcie.
Zamówienie numer 22317 59Giovanni Salonia
interwencjach N. uspokajała się, jakby czekała, aż coś dodam. Ale
ja milczałem. Potem się uśmiechała, jakby wiedziała (a przynaj-
mniej tak sobie to interpretowałem), że nie próbuję jej kontrolo-
wać, ani mówić nic innego poza tym, że uznaję stan rzeczy, który
dzieje się między nami. Muszę podkreślić, że we wczesnych sta-
diach takiego rozwoju sytuacji interpretowałem postawę pacjentki
jako próbę kontrolowania mnie w sposób omnipotentny oraz jako
przejaw identyfikacji z postawą jej sadystycznie postrzeganej matki
(jej superego) wobec siebie (tutaj reprezentowanej przeze mnie).
Na tym etapie jakakolwiek próba interpretacji pogorszyłaby sytu-
ację i nie byłaby pomocna (choć podobne interwencje były bardzo
owocne kilka miesięcy wcześniej). Zaskakująco, po kilku tygodniach
nierobienia niczego innego poza werbalizowaniem bezpośred-
niej relacji między nami, zauważyłem, że N. poczuła się lepiej, była
uspokojona i znowu miała do mnie bardzo pozytywne i seksualnie
nacechowane uczucia. Niemniej moje wysiłki znalezienia związku
pomiędzy dwoma rodzajami sesji: tymi, w których nie była w sta-
nie nic ode mnie przyjąć i musiała mieć przewagę, a tymi, w któ-
rych wydawała się pozytywnie nastawiona i jednocześnie bojaźliwa
wobec uczuć seksualnych, doprowadziły do ponownego impasu. Po
kilku tygodniach doszedłem do następujących wniosków: N. odtwa-
rzała ze mną dwie naprzemienne relacje. Jedną, w której byłem jak
kochająca, otwarta, wyrozumiała matka, która… nie ma skłonno-
ści do kontrolowania jej, i drugą, w której byłem postacią niebez-
piecznego ojca, kuszącego ją seksualnie. Pacjentka powiedziała,
że kiedy interpretowałem jej zachowanie, wydawałem się szorstki,
męski i natrętny, a kiedy milczałem, ograniczając się do słuchania
jej, wydawałam się słodki, kobiecy i trochę przygnębiony, w bardzo
kojący dla niej sposób. Dodała, że kiedy czuła się rozumiana, czyli
w momentach, gdy byłem ugodowy i kobiecy, nawet lekko przygnę-
biony, ona potrafiła mnie słuchać, nawet jeśli następnie «popełnia-
łem błąd», stając się ponownie mężczyzną, który chce ją kontrolo-
wać” (Kernberg 1984).
Kolejna interpretacja pogarsza relację z pacjentką, ponieważ ma
tendencję do narzucania modelu, który wyłania się z jej słów i emocji.
Interesujące jest, że to terapeuta ma największe trudności ze zmianą:
60 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
„Wreszcie poddałem się” (jak bardzo pacjentka musiała walczyć, aby
zostać wysłuchana!). Później terapeuta stwierdza: „Zaskakująco, po
kilku tygodniach nierobienia niczego innego poza werbalizowaniem
bezpośredniej relacji między nami, zauważyłem, że N. poczuła się
lepiej”. Przysłówek „zaskakująco”28 budzi wątpliwości, czy terapeuta
zachował się zgodnie z prośbą pacjentki (unikając interpretacji i tylko
rozważając), bez zagłębiania się w powody tego pozornie narzuconego
mu wyboru. Pacjentka upomniała się o godność, wysłuchanie i „tłuma-
czenie”. To jest właśnie droga, która prowadzi do „niewytłumaczalnej”
poprawy.
Terapeutka prosi o superwizję, jest zniechęcona pracą z pacjentem,
który nieustannie bojkotuje jej interwencje, nawet wtedy, gdy ona
reaguje w sposób empatyczny.
Poprosiłem ją o przybliżenie mi kilku przykładowych interakcji
z sesji.
Pacjent: Moja mama jest kochająca, ale zawsze źle rozumie to, co jej
mówię. Sprawia, że mówię rzeczy, których tak naprawdę nie myślę.
Terapeutka: Czuje się pan źle rozumiany przez matkę.
Pacjent: A co to ma wspólnego? Wiadomo, że matki nie rozumieją
dzieci.
Terapeutka: Nie czuje się pan rozumiany przez matkę.
Pacjent: To nie tak! To jakieś szaleństwo!
Po uważnym wysłuchaniu komentuję: „Wyjdźmy z założenia,
że pacjent nie jest w kontrze, ale jest precyzyjny. Pacjent borderline
odrzuca empatyczne odpowiedzi, ponieważ przeżywa je jako definicje.
28 Ciekawe. W doświadczeniu terapeuty zdarzają się momenty, w których uświadamia sobie, że
zastosowaną metodę można zmodyfikować i z tego powodu odczuwa zażenowanie. Badałem
to zjawisko w publikacji Homey: „(...) Myślę, że ważne jest, aby unikać przeceniania doświad-
czenia emocjonalnego. Tak jakby to doświadczenie było jedyną rzeczą, która liczy się w ana-
lizie... Nie sądzę, żeby to było w porządku”. Tuż przed tym powiedziała: „Skoro takie postrze-
ganie siebie, taka samoakceptacja, jest tak istotna, to może powinniśmy zmienić tę «dobrą»,
«efektywną» część terapii”, por. Homey 1988. Polemika do tekstu Homey zob. Salonia 1990.
Zamówienie numer 22317 61Giovanni Salonia
W swojej historii nauczył się postrzegać definicje swoich emocji i ich
znaczeń jako sposób na posiadanie nad nim władzy i na ogranicze-
nie jego doświadczenia. Po ponownym przeczytaniu tekstu można
się zorientować, że terapeutka stosuje manipulację w obawie przed
pacjentem, zaniedbała w swojej empatycznej odpowiedzi kilka cen-
nych zdań pacjenta takich jak: „Kochająca matka”, „matki nie rozu-
mieją swoich dzieci”. Sugeruję zatem inną hermeneutykę typu:
„Można poczuć się zdezorientowanym, kiedy ma się kochającą matkę,
ale i tak nie czuje się rozumianym. Matki nie rozumieją swoich dzieci…
to strasznie pogmatwane. Kochają, ale nie rozumieją...”.
Z ostatniego przykładu jasno wynika, że tłumaczenie nie oznacza
empatycznego potwierdzenia, ale ustanowienie wspólnego rozumie-
nia przestrzeni na ziemi niczyjej, w której tłumacz podejmuje wysiłek
wolnej i wiernej „posługi” wobec słów Drugiego. „Dziękuję Ci! – powie-
działa mi pewna pacjentka. – Jak udało ci się zrozumieć, z tego, co
powiedziałam, to, co naprawdę miałam na myśli, mimo że nie potrafi-
łam tego powiedzieć?”. Nie chodzi o powtarzanie, być może nieszczere,
ani o odrzucanie poprzez interpretację, ale o oparcie się na relacji,
o nadanie tła i spójności fragmentom prawdy „rozbieżnego” języka
klienta, który nie prosi nas o normalizację, ale o twórcze odzyskiwanie.
Na koniec przytoczę krótką analizę poetyckich słów Froma: „Księżyc
zrobiony jest z sera”. „Żółty” Isadora łączy i nadaje barwę tym dwóm
słowom i jest jednocześnie jak estetyczna przestrzeń, gdzie słowa spo-
tykają się, odnawiają i odnajdują.
Zamówienie numer 22317Rozdział 1
Agamben G., 2013: Il mistero del male. Benedetto XVI e la fine dei tempi, Bari: Laterza.
ATP: Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne, 2023: Kryteria diagnostyczne DSM-5-TR,
Wrocław: Wydawnictwo Urban & Partner.
Aster E., 2011: „I can’t write it...”, GTK Journal of Psychotherapy 2, 79–81.
Aster, E., 2011: „Letters”, GTK Journal of Psychotherapy 2, 75–78.
Bandler R., Grinder J., 1981: La struttura della magia, Rome: Astrolabio.
Bateson G., 1976: Verso un’ecologia della mente, Milan: Adelphi.
Berman A., 1984: L’epreuve de l’étranger, Paris: Gallimard.
Cancrini L., 2006: L’oceano borderline, Mediolan: Raffaello Cortina.
Cantù P., 2011: E qui casca l’asino. Errori di ragionamento nel dibattito pubblico, Turin:
Bollati Boringhieri.
Carotenuto A., 1986: La colomba di Kant, Milan: Bompiani.
Chomsky N., 1968: Language and Mind, New York: Harcourt Brace, 24.
Clarkin J.F., Yeomans F.E., Kernberg O.F., 2000: Psicoterapia delle personalità borderline,
Milano: Raffaello Cortina.
Cole H., 1994: „In ricordo di Isadore From”, Quaderni di Gestalt X, 18/19, 5–20.
Conte V., 2011: „The borderline patient: an insistent, anguished demand for clarity“, GTK
Journal of Psychotherapy 1, 63–77.
Cozolino L., 2002: The neuroscience of psychotherapy: Building and rebuilding the human
brain, New York: Norton.
Dimaggio G. i in., 2013: Terapia metacognitiva interpersonale dei disorderi della
personalità, Mediolan: Raffaello Cortina.
Dreitzel H.P., 2010: Gestalt and Process. Clinical Diagnosis in Gestalt Therapy. A Field
Guide, Bergisch Gladbach: EHP Andreas Kohlhage, 116.
Fabbrini A., 1997: „Le radici corporee dell’esperienza emotiva nella psicoterapia della
Gestalt. Per una lettura gestaltica degli stati limite”, [w:] C. Maffei, L. Baroni (red.),
Emozione e conoscenza nei disorderi di personalità, Mediolan: Franco Angeli.
Fonagy P., 1991: „Thinking about Thinking: Some Clinical and Theoretical Considerations
in the Treatment of a Borderline Patient”, International Journal of Psychoanalysis 72, 1–18.
Fontana S., Zuccalà A., 2011: „Tra segni e parole: Impatto linguistica, socjolinguistico e
Culturale dell’ interpretariato lingua dei segni/lingua vocale”, Rivista di Psicolinguistica
applicata XI, 3, 67–78.
Franta H., Salonia, G., 1979: Comunicazione Interpersonale, Rome: LAS.
Freud S., 1989: Autobiografia, in Id., Opere, vol. X, Turin: Bollati Boringhieri.
Gabbard G.O., 2006: „Mente, cervello e disturbi di personalità”, Psicoterapie e Scienze
Umane XL, 1, 9–24.
Zamówienie numer 22317 63Giovanni Salonia
Greenberg E., 1989: „Healing the Borderline”, The Gestalt Journal XII/2, 11–55.
Greenberg E., 1999: „Love, Admiration or Safety. A System of Gestalt Diagnosis of
Borderline, Narcissistic and Schizoid Adaptations that Focuses on What Is Figure for the
Client”, Studies in Gestalt Therapy 8, 52–64.
Hagège C., 1989: L’uomo di parole, Turyn: Einaudi.
Homey K., 1988: Le ultime lezioni, Roma: Astrolabio, s. 89.
Humboldt von W., 1989: Scritti sul linguaggio, Naples: Guida, 51–52.
Iaculo A., 2013: „Border-line”, GTK Journal of Psychotherapy 3, 61–63.
Iglesias M.J., 2013: „L’esperienza della traduzione. Verso un’ermeneutica dell’ospitalità
e della reciprocità”, Nuova Umanità XXXV, 206, 177–192.
Janssen N., 1999: „Therapie von Borderline – Störungen”, [w:] R. Fuhr, M. Sreckovic,
M. Gremmler-Fuhr (red.), Handbuch der Gestalttherapic, Getynga: Hogrefe, 767–786.
Kepner J., 1995: Healing tasks: Psychotherapy with adult survivors of childhood abuse,
San Francisco: Jossey-Bass.
Kernberg O.F., 1967: „Borderline Personality Organization”, Journal of the American
Psychoanalytic Association 15, 641–685.
Kernberg, O.F., 1984: Severe Personality Disorders, New Haven: Yale University Press.
Krutzenbichler H.S., Essers H., 1993: Se l’amore in sé non è peccato... Sul desiderio dell’a-
nalista, Mediolan: Raffaello Cortina.
Linehan M.M., 2011: Trattamento cognitivo-comportamentale del interferento borderline,
Mediolan: Raffaello Cortina.
Lumbelli L., Parisi D., Castelfranchi C., 1977: „Sulla comprensione nelle situazioni comuni-
cative di doppio vincolo”, Lingua e stile XII/3, 369–383.
MacLean P.D., 1985: „Brain evolution relating to family, play and the separation call“,
Archives of General Psychiatry 42/4, 405–417.
Mahler M.S., Kaplan L. J., 1977: „Developmental Aspects in the Assessment of Narcissistic
and So-called Borderline Personalities“, [w:] P.L. Hartocollis (red.), Borderline Personality
Disorder: the Concept, the Syndrome, the Patient, New York: International Universities
Press, 71–85.
Mahler M., Pine F., Bergman A., 1975: The psychological birth of the human infant: symbio-
sis and individuation, New York: Basic Books.
Migone P., 1995: Terapia psicoanalitica, Mediolan: Franco Angeli.
Muller B., „Il contributo di Isadore From alla teoria e alla pratica della Gestalt terapia”,
Quaderni di Gestalt VIII, 15, 7–24
Muller B., 2013: „Comment to G. Salonia, From the greatness of the image to the fullness
of contact. Thoughts on Gestalt Therapy and narcissistic experiences”, [w:] G. Francesetti,
M. Gecele, J. Roubal (red.), Gestalt Therapy in Clinical Practice, 643–659, 660.
Ogden P., Minton K., Pain C., 2006: Trauma and the body. A sensorimotor approach to psy-
chotherapy, New York–London: Norton & Company.
64 Zamówienie numer 22317Rozdział 1
Panksepp J., 1998: Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal
Emotions, New York: , Oxford University Press, 43.
Perls F.S., Hefferline R., Goodman P., 2022: Terapia Gestalt. Pobudzenie i wzrost w osobo-
wości człowieka, Warszawa: OZO.
Porges S. W., 2001: „The polyvagal theory: Phylogenetical substrates of a social nervous
system”, International Journal of Psychopathology, 42/2, 123–146.
Prunetti E., Mansutti F., 2013: Lo terapia basata sulla mentalizzazione (MBT) – caratteristi-
che distintive, Milan: Franco Angeli, 28.
Rosenfeld E., 1987: „Storia orale della psicoterapia della Gestalt”, Quaderni di Gestalt III,
5, 11–36.
Rossi Monti, M., 2012: Psicopatologia del presente. Crisi della nosografia e nuove forme
della clinica, Mediolan: Franco Angeli.
Salonia G., 1989: „Tempi e modi di contatto”, Quaderni di Gestalt V, 8/9, 55–64.
Salonia G., 1990: „Karen Homey i Frederick Perls: dalla psicoanalisi interpersonale alla
terapia del contatto”, Quaderni di Gestalt VI, 10/11, 35–41, 40.
Salonia G., 1992: „From We to l-Thou: A Contribution to an Evolutive Theory of Contact”,
Studies in Gestalt Therapy I, 31–42.
Salonia G., 1994: „L’elogio della debolezza”, Quaderni di Gestalt X, 18/19, 53–57.
Salonia G., 1999: „Dialogare nel tempo della frammentazione”, [w:] F. Armetta, M. Naro
(red.), Impense adlaboravit. Scritti in onore del Card. Salvatore Pappalardo, Pontificia
Facoltà Teologica di Sicilia, Palermo: S. Giovanni Evangelista, 571–595.
Salonia G., 2008: „La psicoterapia gestalt e il lavoro sul corpo. Per una rilettura del fit-
ness”, [w:] S. Vero (red.) Il corpo disabitato. Semiologia, fenomenologia i psicopatologia
fitness, Mediolan: Franco Angeli, 51–71.
Salonia G., 2012: „Theory of Self and the liquid society. Rewriting the Personality- func-
tion in Gestalt Therapy“, GTK Journal of Psychotherapy 3, 29–57.
Salonia G., 2013a: „Gestalt Therapy and Developmental Theories“, [w:] G. Francesetti
M. Gecele J. Roubal, Gestalt Therapy in Clinical Practice, Milan: Franco Angeli, 235– 249.
Salonia G., 2013d: „L’Anxiety come interruzione nella Gestalt Therapy”, [w:] G. Salonia,
V. Conte, P. Argentino, Devo sapere subito se sono vivo, 33–53.
Salonia G., 2013e: „Oedipus after Freud. From the law of the father to the law of relation-
ship”, [w:] G. Salonia, A. Sichera, V. Conte (red.) For Edipus a New Family Gestalt, Ragusa:
GTK-books/02, 13–48.
Salonia G., 2013c: „Psicopatologia e contesti culturali”, [w:] G. Salonia, V. Conte,
P. Argentino, Devo sapere subito se sono vivo, 17–32.
Salonia G., 2013b: From the greatness of the image to the fullness of contact. Thoughts on
Gestalt Therapy and narcissistic experience.
Salonia G., Di Cicco C., 1982: „Dialogo interno e Dialogo esterno: contributo per un’in-
tegrazione dello Terapia Cognitiva con la Comunicazione Interpersonale”, Formazione
Psichiatrica, 1, 179–194.
Zamówienie numer 22317 65Giovanni Salonia
Salonia G., Spagnuolo Lobb M., 1985: „Requiem for Gestalt”, Quaderni di Gestalt I, 1, 22–32
Sichera A., 1994: „Per una rilettura di Requiem for Gestalt”, Quaderni di Gestalt X, 18/19,
81–90
Sluzki C.E., Ransom D.C., 1979: Il doppio legame, Rome: Astrolabio.
Spagnuolo Lobb M., 1994: „Da figlia a madre”, Quaderni di Gestalt X, 18/19, 45–52.
Spagnuolo Lobb, M., 2013: „Borderline. The Wound of the Boundary“, [w:] G. Francesetti,
M. Gecele, J. Roubal (red.), Gestalt Therapy in Clinical Practice, 609–639.
Stern A., 1938: „Psychoanalytic investigation of and therapy in the borderline group neu-
roses“, Psychoanalytic Quarterly 7, 467–489.
Stone M.H., 1987: „Constitution and temperament in borderline conditions: biological and
genetic explanatory formulations”, [w:] J.S. Grotstein, M.F. Solomon, J.A. Land (red.) The
Borderline Patient: Emerging Concepts in Diagnosis, Psychodynamics and Treatment, The
Analytic Press, New York: Hillsdale, 253–287, 253–254.
Stupiggia M., 2007: Il corpo violato. Un approccio psicocorporeo al trauma dell’abuso,
Molfetta (BA): La Meridiana.
Stupiggia, M., 2012: „Re-reading The re-discovered body”, GTK Journal of Psychotherapy
3, 65–71.
Vattimo G., 1981: Al di là del soggetto, Milan: Feltrinelli.
Watzlawick P., Beavin J.H., Jackson D.D., 1971: Pragmatica della comunicazione umana,
Rome: Astrolabio.
Wilber K., 1996: Krótka historia wszystkiego, Boston: Shambhala.
Yontef G.M., 1993: „Awareness, Dialogue and process. Essays on Gestalt Therapy“,
Gouldsboro: Gestalt Journal Press, 456–488.
GESTALTOWSKIE TŁUMACZENIE KRYTERIÓW DIAGNOSTYCZNYCH DSM-5
(MODEL „ALTERNATYWNY”)
Zamówienie numer 22317
wersytecie w Palermo, jest psycholożką i psychoterapeutką
Gestaltu.
Aktualnie prowadzi praktykę kliniczną. Zajmuje się badania-
mi naukowymi w Instytucie Terapii Gestalt Kairos w Ragusie.
Zgłodniały wilk krążył szukając żeru. Koło pewnej chaty usłyszał,
jak staruszka wygrażała dziecku, że jeżeli nie przestanie płakać,
odda je wilkowi. Wilk sądząc, że staruszka naprawdę tak mówi, czekał,
aż to się stanie. Kiedy wieczorem słowa te się nie spełniły, powiedział:
„W tej chacie co innego mówią, a co innego czynią” .
Ezop, Wilk i staruszka1
Zmieszany wilk odchodzi, mamrocząc. W tym momencie nasuwa się pyta-
nie, czy dziecko zrozumie grę, czy jak wilk poczuje się zdezorientowane.
Dzieci, zwłaszcza małe, muszą zaufać temu, co się im mówi. Słowa
Drugiego stanowią dla nich wyjątkowy dźwięk, towarzyszą ich pła-
czom, uśmiechom, całusom i pieszczotom. Dziecko doświadcza na wła-
snej skórze ciała i słów Drugiego, czucia i mowy. Dorośli ucieleśniają
i ubierają w słowa doświadczenie dziecka. Dzięki odpowiedziom matki
dziecko buduje pamięć, przede wszystkim cielesną, własne spostrzeże-
nia, własne odkrycia, siebie.
Myśli na temat siebie samego (ciało) i myśli relacyjne (pomiędzy
ciałami) wyłaniają się w intercielesności, czyli w interakcji ciała z inny-
mi ciałami2. W doświadczaniu „My”3 cielesność jest nieokreślona i płyn-
na, granice pomiędzy mną a Drugim nie są jeszcze jasne. Doświadczanie
1 Bajki Ezopowe, tłum. z greckiego i oprac. M. Golias, Wrocław–Kraków: Zakład Narodowy
im. Ossolińskich, 1961.
2 Według gestaltowskiej interpretacji Edypa wynika, że to zmiany cielesne aktywują modyfi-
kację stylów relacyjnych. Por. Salonia 2008. W celu zgłębienia gestaltowskiej interpretacji
Edypa por. Salonia 2005, 2009, Salonia, Sichera 2013.
3 W celu pogłębienia teorii ewolucji w terapii Gestalt por. Salonia 1989, 2013.
Zamówienie numer 22317 71Gabriella Gionfriddo
przeżyć cielesno-relacyjnych wzajemnej obecności dziecka i matki, tj. sło-
wa, spojrzenia, przerwy towarzyszące karmieniu i byciu karmionym, do-
tykanie i bycie dotykanym, stanowi tło, na bazie którego stopniowo wyła-
nia się poczucie granic (Salonia 1989).
W ten sposób rozwój dziecka postępuje od „My” do „Ty”. W tym pro-
cesie następuje organizacja doświadczeń i pojawia się możliwość dostrze-
gania zróżnicowania: „Ty-karmiące”, które się opiekuje, i „Ja-które otrzy-
muje”. Matka jest zdolna zsynchronizować się nie tylko z przeżyciem
dziecka, ale także ze swoim własnym, wyczuwa potrzeby dziecka i odróż-
nia je od swoich, znajduje właściwy rytm dawania, bycia obecną i bycia
nieobecną, gratyfikowania i stawiania granic (por. Salonia 1989).
„Poprzez introjekcję dziecko otrzymuje i asymiluje pierwsze pod-
stawowe struktury percepcyjne, język, poczucie przynależności, innymi
słowy narzędzia, aby móc nakreślić granice własnego «Ja»” (Salonia
1989: 50). Dziecko potrzebuje postaci rodzicielskiej, która pomoże mu
rozszyfrować doświadczaną rzeczywistość, z poszanowaniem jego
tempa, pragnień i lęków. Dziecko słuchane i z szacunkiem wspierane
w swoim zróżnicowaniu oraz pragnieniu autonomii uczy się słuchać
siebie samego oraz płynnie i naturalnie wyrażać swoje potrzeby. W ryt-
mie słów i dźwięków, które towarzyszą jego doświadczeniom, uczy się
rozpoznawać i nazywać wrażenia wysyłane przez ciało i odróżniać je
od wrażeń postrzeganych w Drugim. Dziecko musi być uznane i wspie-
rane w umiejętności oceny własnego, osobistego doświadczenia: „sta-
jąc się krytykiem doświadczenia, dziecko tworzy swoją indywidualną
osobowość” (From, Miller 1997).
Opracowane przez Salonię Gestaltowskie Tłumaczenie Języka Borderline
(GTBL – Gestalt translation of borderline language), mające korzenie
w naukach Isadore’a Froma i wpisujące się w tradycję fenomenologicz-
no-egzystencjalną, stanowi precyzyjny i bezprecedensowy model tłu-
maczenia zachowań werbalnych pacjenta z językiem borderline (BL)
we współdzielonym języku dotychczasowych doświadczeń.
72 Zamówienie numer 22317Rozdział 2
W GTBL „słowa i zachowania pacjenta borderline stanowią same
w sobie język do komunikowania własnych przeżyć, cielesnych i rela-
cyjnych znaczeń (doznań, emocji, spostrzeżeń), których ten doświadcza
w byciu-w-teraźniejszości-w-relacji”. Słowa, gesty, nieprzewidywalne
i sprzeczne zachowania, które często były źródłem pogubienia diagno-
stycznego4, „zawierają zawsze fragmenty rzeczywistości i spójności, od
których należy wyjść, aby prześledzić doświadczenie pacjenta” (Salonia
2013: 33).
Pozostając w logice „tłumaczenia”, pierwszym krokiem do zasto-
sowania GTBL jest rozróżnienie pomiędzy nabytymi doświadcze-
niami cielesno-relacyjnymi a opisem zachowań, które leżą u podłoża
tych doświadczeń. DSM, czyli Diagnostyczny i statystyczny podręcznik
zaburzeń psychicznych, jako system nozograficzny, opisuje aspekty kli-
niczne zaburzenia i jego obserwowalne zachowania. Stanowi deskryp-
tywne podejście do psychopatologii, swoistą użyteczną mapę. Z drugiej
strony, terapeuta Gestaltu jest zainteresowany zachowaniami właś-
nie dlatego, że zawierają w sobie przebyte doświadczenia cielesno-
-relacyjne, i są ich wyrazem. „Relacyjność widoczna jest w nabytych
doświadczeniach. Dla terapeuty Gestaltu kluczowa jest poprzez to,
w jaki sposób się przejawia, dlatego że jest najważniejsza dla leczenia
psychopatologii cielesno-relacyjnych” (Salonia 2013: 31). Mamy do czy-
nienia z różnymi językami.
Salonia przypomina, że Isadore From podkreślał potrzebę pre-
cyzyjnego języka wewnątrz społeczności gestaltowskiej, a jednocze-
śnie na tyle elastycznego, by był zrozumiały w świecie psychoterapii
(por. Salonia 2013c). Z takiego punktu widzenia z pewnością najbar-
dziej odpowiednim modelem byłby model deskryptywny. Diagnoza5
w terapii Gestalt bierze pod uwagę model kliniczny DSM, zajmując
się psychopatologią w odniesieniu do definicji psychiatrii klasycz-
nej. W odróżnieniu od pierwszych definicji, które podkreślały granicę
4 Historycznie zaburzenie osobowości borderline (BPD) wydaje się pełnić rolę wypełnienia
„pustki” pomiędzy nerwicą i psychozą, wzbudzając obszerne refleksje kliniczne i wielopłasz-
czyznowe rozważania teoretyczne.
5 Sformułowanie diagnozy oznacza przyjęcie własnego modelu i jednocześnie przyjęcie
języka wspólnego dla społeczności naukowej, gwarantującego przepływ i wymianę infor-
macji mając na uwadze praktyczność, ekonomiczność i przejrzystość. Więcej informacji na
temat diagnozy Gestalt por. Sichera 2013.
Zamówienie numer 22317 73Gabriella Gionfriddo
pomiędzy aspektami neurotycznymi i aspektami psychotycznymi, sys-
tem nozograficzny DSM6 (od DSM-III z 1980 r. aż do aktualnego DSM-5)
szereguje podstawowe cechy charakterystyczne tak, aby móc zdiagno-
zować zaburzenie osobowości borderline głównie w obszarze „rela-
cji interpersonalnych, uczuć, tożsamości i impulsywności” (Lingiardi
2001: 206).
Celem niniejszego rozdziału jest przedstawienie spojrzenia Gestaltu
na kryteria diagnostyczne tego zaburzenia: nadania symptomom „opo-
wieści relacyjnej”, za pomocą cielesno-relacyjnych interpretacji tych
kryteriów. Chcę podkreślić, że odnoszę się do kryteriów diagnostycz-
nych opisanych w Alternatywnym Modelu Zaburzeń Osobowości,
zaprezentowanych w sekcji III DSM-5, w celu zagwarantowania więk-
szej „ciągłości obecnej praktyki klinicznej” (APA 2013: 761) oraz spójno-
ści z nowymi osiągnięciami badawczymi w tej dziedzinie (por. Frances
2013, Coppo 2013).
Przy opracowywaniu nowej klasyfikacji diagnostycznej ostatniej wer-
sji DSM-5 zaproponowano zmianę7 Zaburzeń Osobowości na korzyść
wielowymiarowego systemu klasyfikacji, niemniej przy zachowaniu
struktury opisowej.
Jak wspomniałam wyżej, zaburzenia osobowości zostały przed-
stawione zarówno w sekcji II, gdzie zaproponowano te same kategorie
diagnostyczne co w wersji DSM-IV, jak i w sekcji III, w której dodano
nowy model: „hybrydowy”. Celem jest przyzwyczajenie klinicystów do
nowej klasyfikacji, wielowymiarowej, koncentrującej się na cechach,
oraz ukierunkowanie badań w tym kierunku.
Zaburzenie osobowości typu borderline, tak jak inne zaburzenia
rozważane w tym modelu (schizotypowe, antyspołeczne, narcystyczne,
unikowe i obsesyjno-kompulsyjne), jest określone zestawem kryteriów
wskazujących na znaczne zaburzenie funkcjonowania osobowości
w obszarze Self i interpersonalnym, oraz specyficznych cech osobowo-
ści relatywnie stabilnych, które nie mogą być przypisane warunkom
6 Por. APA 1983, 1996, 2013.
7 W celu dalszego objaśnienia procesu diagnostycznego w DSM-5 por. Lingiardi, Gazzillo.
74 Zamówienie numer 22317Rozdział 2
społeczno-kulturowym jednostki czy warunkom medycznym ogólnym
lub też używaniu substancji psychoaktywnych. W celu dokładnej ana-
lizy zaburzenia osobowości borderline przytoczono poniżej kryteria
diagnostyczne oryginalnego tekstu DSM-5.
Typowymi właściwościami granicznego zaburzenia osobowości są:
niestabilność obrazu siebie, celów osobistych, relacji międzyludzkich
i uczuć, którym towarzyszy impulsywność, skłonność do nadmiernego
ryzyka i/lub wrogość. Charakterystyczne trudności widoczne są w toż-
samości, kierowania sobą, empatii i/lub bliskości zgodnie z poniż-
szym opisem oraz w powiązaniu ze specyficznymi dezadaptacyj-
nymi cechami w domenach Negatywnego Afektu, Antagonizmu i/lub
Rozhamowania.
Proponowane kryteria diagnostyczne:
A. Umiarkowane lub większe nieprawidłowości w funkcjonowaniu
osobowości, przejawiające się charakterystycznymi trudnościami
w dwóch lub więcej z poniższych czterech obszarów:
siebie, często związany z nadmiernym samokrytycyzmem; nie-
ustanne uczucie pustki; pojawiają się stany dysocjacyjne w warun-
kach stresu.
nów zawodowych.
innych, związana z przewrażliwieniem na swoim punkcie w rela-
cjach społecznych (tj. podatnością na odczuwanie obrazy czy
zniewagi); postrzeganie innych jest selektywnie zniekształcone
w kierunku negatywnych właściwości lub słabości.
czone brakiem zaufania, poczuciem niespełnienia, lękiem przed
realnym lub wyimaginowanym porzuceniem; bliskie relacje postrze-
gane często w sposób skrajnie idealizujący lub deprecjonujący
Zamówienie numer 22317 75Gabriella Gionfriddo
przy jednoczesnej oscylacji między nadmiernym zaangażowaniem
a wycofaniem.
B. Cztery lub więcej spośród poniższych siedmiu patologicznych cech
osobowości, z których przynajmniej jedną musi być (5) Impulsywność,
(6) Skłonność do nadmiernego ryzyka lub (7) Wrogość:
bilne doświadczenia emocjonalne i częste zmiany nastroju; emo-
cje wzbudzane są łatwo, intensywnie i/lub nieproporcjonalnie do
wydarzeń i okoliczności.
niepokoju, napięcia lub paniki w reakcji na stres interpersonalny;
zamartwianie się negatywnymi konsekwencjami nieprzyjemnych
zdarzeń z przeszłości oraz możliwościami ich wystąpienia w przy-
szłości; uczucie strachu i obawy związane z niepewnością; strach
przed rozpadnięciem się lub utratą kontroli.
ceniem i/lub separacją od osób znaczących, powiązany z obawą
przed nadmiernym uzależnieniem i całkowitą utratą autonomii.
bienia, bycia nieszczęśliwym i/lub beznadziejności; trudność
w przezwyciężeniu takich nastrojów; pesymizm związany z przy-
szłością; trwałe i uogólnione poczucie wstydu i/lub winy; niskie
poczucie własnej wartości; myśli samobójcze i zachowania suicy-
dalne.
chwili w bezpośredniej odpowiedzi na bodziec; działania natych-
miastowe, bez planu czy rozważenia ich skutków; trudności w usta-
laniu i realizowaniu planu; poczucie przymusu natychmiastowego
działania, a także zachowania samouszkodzające w sytuacjach
napięcia emocjonalnego.
angażowanie się w niebezpieczne, ryzykowne i potencjalnie szko-
dliwe działania – niepotrzebnie i bez względu na konsekwencje;
76 Zamówienie numer 22317Rozdział 2
nieuwzględnianie własnych ograniczeń i zaprzeczanie realności
zagrożenia dla siebie.
uczucie gniewu; złość lub irytacja występują w odpowiedzi na
drobne lekceważenie lub obrazę.
Specyfikatory. Specyfikatory w zakresie cech oraz funkcjonowania
osobowości mogą być wykorzystane do wskazania dodatkowych
właściwości osobowościowych, które mogą być obecne w granicz-
nym zaburzeniu osobowości, ale nie są wymagane dla postawie-
nia tej diagnozy. Przykładowo cechy Psychotyzmu (np. Dysregulacja
poznawcza i percepcyjna) nie należą do kryteriów diagnostycznych
granicznego zaburzenia osobowości (zob. Kryterium B), ale mogą
zostać uwzględnione, kiedy jest to uzasadnione. Ponadto wpraw-
dzie dla postawienia diagnozy granicznego zaburzenia osobowo-
ści wymagane jest stwierdzenie umiarkowanych lub większych nie-
prawidłowości funkcjonowania osobowości (Kryterium A), to jednak
poziom funkcjonowania osobowości również może zostać dookre-
ślony i uszczegółowiony dodatkowymi elementami (ATP 2023:
927–928).
Opis kryterium A. Znaczne zaburzenia Self (tożsamość
lub kierowanie sobą) i funkcjonowania interpersonalnego
(empatia lub bliskość)
Osoby z zaburzeniem osobowości typu borderline cechuje wyjątkowo
krucha samoświadomość, która łatwo rozpada się lub dezintegruje
pod wpływem stresu, wywołując doświadczenie pomieszania tożsamo-
ści i chronicznego poczucia pustki. Ta niestabilna struktura Self powo-
duje trudności w utrzymaniu stabilnych relacji intymnych. Samoocena
jest związana z emocjami złości i przygnębienia. Empatia jest silnie
zaburzona.
Zamówienie numer 22317 77Gabriella Gionfriddo
Tożsamości przynoszą owoce tylko wtedy,
gdy są szanowane w swojej różnorodności
Salonia 2007: 98
Z gestaltowskiego punktu widzenia style relacyjne Self8 strukturyzują
się poprzez pierwsze relacje. Sposoby wchodzenia w relacje, zarówno
te karmiące, jak i dysfunkcyjne, są zatem kluczowe w tworzeniu
i utrzymaniu ważnych więzi (Salonia 2013).
Tożsamość dziecka tworzy się na podstawie tego, co rodzice mu
proponują i mówią. Doświadczenia pierwszych relacji nadają tożsa-
mości dziecka ciało i słowo. Cierpienie borderline rodzi się „z” i „w”
relacji zaburzonej i zdezorientowanej na poziomie ciała i na poziomie
słowa. Dwa poziomy9, na których występuje zagubienie, to poziom sen-
soryczno-motoryczny (funkcja Id) i kognitywno-narracyjny (funkcja
Osobowości). Oba prowadzą do różnych stylów relacyjnych i głęboko-
ści patologii. Nasilenie zaburzenia u pacjenta borderline jest zdetermi-
nowane właśnie stopniem zdezorientowania, którego doświadczał.
3.1.1 Funkcja Id a styl relacyjny borderline
Self tworzymy z doświadczeń cielesnych: funkcja Id jest czymś odczu-
walnym pod skórą. Cielesność jest wymiarem kształtującym tożsamość
ciała, którą jesteśmy my sami. Jest miejscem, gdzie doświadczamy
8 Self w Terapii Gestalt nie jest bytem stałym, „nie jest to więc self organizmu samego w sobie
ani bierny odbiorca środowiska”, jest systemem obecnych kontaktów i czynnikiem wzrostu,
jest sposobem, w jaki organizm wchodzi w kontakt ze środowiskiem: „W idealnych warun-
kach self nie ma zbyt dużo osobowości. Jest jak mędrzec Tao, który «jak woda» przybiera
formę naczynia” (Perls, Hefferline, Goodman 2022: 262, 336). Self jest organiz mem w kon-
takcie i jako że jest to proces ciągłej adaptacji organizmu do zmieniających się warunków
jego środowiska wewnętrznego i zewnętrznego, w terapii Gestalt nie mówimy o cechach, ale
o funkcjach Self: funkcja Id (ciało, z którego wyłania się „ruch ku”: „Co czuję”), funkcja Ego
(by uczynić swoim lub oddalić to, co się wyłania: „Czego chcę”), funkcja Osobowości (asymi-
lacja po kontakcie: „Czym się stałem”).
9 Dla głębszego zrozumienia teorii ewolucji i psychopatologii borderline por. Salonia 2013,
Conte 2010.
78 Zamówienie numer 22317Rozdział 2
naszych granic, właśnie na granicy kontaktu, i rozpoznajemy tam
inność Drugiego. Relacja jest przede wszystkim cielesna (Salonia 2008,
2011).
Ciało ciągle wysyła wrażenia, zrozumiałe lub nie, których mimo
wszystko doświadczamy. Dziecko czuje coś w ciele i zaczyna dawać
informacje (ciepłe–zimne, przyjemne–nieprzyjemne itp.). Jeśli jednak
nie jest mu dana możliwość odkrywania tego, co jego ciało przekazuje,
i nazwania własnego doświadczenia, lecz jest dezorientowane, zagubi
wtedy powiązania logiczne nadające ramy ciału i czuciu.
Umiejętność czucia emocji wyłaniania się z potrzeb, wymagając
przepływu i kontaktu z podstawowym doświadczeniem cielesnym.
U pacjenta borderline ten przepływ jest zaburzony: doświadczanie
własnego ciała, przeżycia i znaczenia cielesne są pomieszane. W cier-
pieniu borderline zaburzenie funkcji Id nie wiąże się ze świadomością,
ale z klarownością (Conte 2010), doświadczenie jest zagmatwane.
3.1.2 Funkcja Osobowości i styl relacyjny borderline
Zaburzenie funkcji Osobowości polega na trudności osoby w uaktual-
nianiu własnego Self wobec tego, kim się stało oraz kim się jest w życiu.
Nowe, nabyte kompetencje oraz pełnione przez nie funkcje nie inte-
grują się w sposób jednolity i nie są asymilowane. W osobie istnieje
autonomia, ale w tym samym czasie istnieje także niemożność odsepa-
rowania się od rodziny pochodzenia. Zachowują rolę nigdy niezaspo-
kojonego dziecka. Jest to rodzina zlana, gdzie granice nie są określone
i z której nikt nigdy naprawdę nie odchodzi (Conte 2010).
Zaburzenie funkcji Osobowości dotyczy w szczególny sposób
myśli powiązanych z doświadczeniem, a zatem „myśli cielesnych”.
W reinterpretacji teorii Self10 Giovanni Salonia podkreśla, że autorzy
terapii Gestalt opisują funkcję Osobowości jako umiejętność odpowie-
dzi na ewentualne pytania dotyczące własnego doświadczenia i prze-
pływu emocjonalnego, których doświadcza ciało: „Kim jestem (stałem
się) «Ja», który to czuje?”. Innymi słowy każde doświadczenie musi
10 Z niedawnej ponownej reinterpretacji teorii Self Osobowość wyłania się nie tylko w post-
-kontakcie, ale od samego początku, wraz z Id: „Kim się stałem, że to czuję”. Osobowość
to stworzona figura, którą staje się Self i która jest przyswajana przez Organizm, łącząc ją
z osiągnięciami poprzedniego wzrostu (Salonia 2012).
Zamówienie numer 22317 79Gabriella Gionfriddo
być opisywalne11. „Słowa mają za zadanie nazwać doświadczenia”
(Salonia 2011: 124). Jednak w historii pacjenta borderline dekodyfi-
kowanie własnych przeżyć oraz nazywanie własnych odczuć zostało
zaburzone.
Pacjent borderline mylnie nadaje nazwę swojemu czuciu, a jego
słowa nie korespondują z doświadczanym przeżyciem.
Rozróżnienie matka–dziecko „wiem, kim-jestem” i „wiem, kim-
-jesteś-ty”, chociaż już się zdarzyło, pozostawia następstwa pierwotnej
konfluencji. Dziecko, odróżniając się od „Ty”, jednocześnie jakby mówi-
ło: „Wiem, że jestem «Ja», ale nie wiem, do kogo przynależą przeżycia,
które czuję w sobie, nie jestem pewne, że umiem rozpoznać przeży-
cia Drugiego: bliskość z Drugim mnie dezorientuje” (Salonia 2013: 60).
Zatem tworzy się granica, ale jest niestabilna, pozwala na przenikanie
się przeżyć, asymilowanych jako własne (Conte 2010).
Pacjenci borderline wydają się oddzielnymi osobami, rygorystycz-
nymi i zdefiniowanymi, ale zagubionymi w sferze najgłębszych i naj-
bardziej intymnych przeżyć. W tej dezorientacji trudne jest rozumienie
i dawanie do zrozumienia, wyrażanie, mówienie o najintymniejszych
znaczeniach, które pacjent nadaje przeżywanym doświadczeniom.
Chcąc się odróżnić, będzie kontynuować walkę, ale nie znajdzie odpo-
wiednich słów, aby podzielić się własnymi przeżyciami.
Gestalt rozumie niestabilność i ambiwalencję zachowań w zaburzeniu
borderline jako czerpanie sprzecznych przeżyć z tła, doświadczonych
i nabytych w pierwszych relacjach uczuciowych. Relacja, w której
dziecko mówi: „Jestem smutny...”, a matka odpowiada: „To niepraw-
da!”, albo dziecko mówi: „Jesteś smutna...”, a mama odpowiada: „To
Ty jesteś smutny!” jest relacją, w której matka nie słucha dziecka,
11 Funkcja Osobowości kształtuje się między drugim a trzecim rokiem życia, czyli w okresie,
który zbiega się z pojawieniem się języka: w tym wieku słowa zaczynają łączyć się z doświad-
czeniem własnego ciała i ciała innych, nabierają kształtu i stają się narracją. Pojawia się
sens narracyjnego „Ja”, dziecko jest w stanie opowiedzieć historię, powiedzieć, kim jest, co
się z nim dzieje, co robi i dlaczego to robi, por. Stern 1989.
80 Zamówienie numer 22317Rozdział 2
nie „przenika wzrokiem” (Iacono, Maltese 2012) w celu usłyszenia
go i zrozumienia. Relacja, w której intencje, cele, pragnienia, emocje
i odczucia są przypisywane i odsyłane, jest relacją nie pozwalającą na
rozróżnienie.
Teoria ewolucyjna uczy, że dziecko spogląda na świat na podsta-
wie tego, czego doświadczyło na własnej skórze: razem z mlekiem sma-
kuje także akceptację i ciepło, a czasem odrzucenie i obojętność (Conte
2011). W ten sposób w doświadczeniu borderline pojawia się ciepło
płynące z empatii, nawet jeśli jest ona zwodnicza. Dziecko posmakowa-
ło ciepła „bycia-My”, ale też „połknęło” nie swoje rzeczy, a więc iluzję
bycia „Ja” będący naprzeciw „Ty”. Bez umiejętności rozróżnienia dziec-
ko uwewnętrzniło przeżycia matki i błędne nazwy na odczucia własne
i na odczucia Drugiego.
W konsekwencji fałszywa i zwodnicza empatia tworzy przedwcze sną
hiperdefinicję dziecka („Na pewno jesteś smutny, daj się pocieszyć...”).
Ciągłe bycie systematycznie definiowanym przez Drugiego, bez bycia
widzianym i/lub bez dokończenia własnego doświadczenia, daje począ-
tek językowi borderline (BL). Negacja doświadczenia okazywana jako
empatia, która zastępuje słuchanie, wsparcie, poszanowanie różnic
i prób autonomii dziecka i jego ciała, staje się oszustwem. W dorosłym
życiu ujawni się cierpienie mające źródło w tym oszustwie i dezorienta-
cji, uzewnętrznione poprzez powtarzające się trudności „osadzenia się”
w relacjach (Conte 2011a).
„U pacjenta borderline nietolerowanie złożoności wynika z lęku
bycia ponownie wrzuconym w dezorientującą konfluencję” (Salonia
2013: 60), gdzie trudno odróżnić, kto działa, a kto przeżywa napięcia.
Rodzi się trudność bycia blisko i daleko od Drugiego, potrzeba kontaktu
i jednoczesne przerażenie bycia oszukanym.
Wówczas przynależność i separacja nie są już elastycznymi kom-
petencjami relacyjnymi, stają się ambiwalentne. Niestabilny styl rela-
cyjny charakteryzuje się skrajnymi doznaniami: od ekstremalnej zależ-
ności do efemerycznej powierzchowności, gdzie współistnieją lęki
bycia zależnym i bycia opuszczonym. Na ogół lęki te oscylują dwo-
jako, od pacjenta bardziej skoncentrowanego na strachu przed byciem
opuszczonym (wtedy są to osoby zależne, które „chwytają się” rela-
cji, z nieopanowanym łaknieniem uczucia, zlęknieni poczuciem bycia
Zamówienie numer 22317 81Gabriella Gionfriddo
opuszczonym lub odrzuconym) lub bardziej skoncentrowanego na
lęku bycia wchłoniętym (gdzie lęk jest lękiem unieważnienia, inwazji
ze strony Drugiego).
Niestabilność i ambiwalencja zachowań, występujące w stylu
relacyjnym borderline, mają wewnętrzną logikę, ich celem jest łago-
dzenie poczucia dezorientacji w obliczu dwóch przeciwstawnych
doświadczeń. Pacjent z zaburzeniem osobowości borderline (PBL)
nie toleruje antynomicznych przeżyć, nie będąc w stanie ich powią-
zać: „Jeśli tak mnie kochasz, to dlaczego się złościsz?”. Niemożność
rozszyfrowania niejasnych dla niego informacji powoduje rozszcze-
pienie, które demonstruje się poprzez myśli i zachowania dychoto-
miczne: albo wszystko, albo nic, albo dobry, albo zły, albo wyideali-
zowany, albo zdewaluowany. Doświadczanie w tym samym czasie
i wobec tych samych osób, lub tych samych sytuacji, przeciwstaw-
nych emocji lub odczuć przywołuje na myśl oszustwo relacyjne.
Osoby z językiem borderline mogą czuć w danym momencie tylko
jedną emocję (w przeciwnym razie oszaleją) i nie tolerują błędów:
niewłaściwe zachowanie osoby, którą idealizują „de-strukturyzuje
ich świat” (Conte 2010).
Kryteria DSM-5 klasyfikujące osobowość borderline opisują nasile-
nie zaburzenia w sposób deskryptywny, w trzech specyficznych wy-
miarach lub domenach: negatywny afekt, antagonizm, rozhamowa-
nie (ATP 2023: 932).
Negatywny Afekt (vs. Stabilność Emocjonalna): częste i intensywne
doświadczanie szerokiego zakresu emocji negatywnych (np. lęku, de-
presji, poczucia winy/wstydu, zamartwiania się, gniewu), a także ich
przejawy w zachowaniu (np. samouszkodzenia) oraz w relacjach in-
terpersonalnych (np. zależność).
82 Zamówienie numer 22317Rozdział 2
W odniesieniu do specyficznych cech negatywnej domeny afek-
tywności, wymienionych w DSM, chciałabym zacząć od niepewności
w separacji. W podręczniku czytamy:
Lęk separacyjny (aspekt Negatywnego Afektu): lęk przed odrzu-
ceniem i/lub separacją od osób znaczących, powiązany z obawą
przed nadmiernym uzależnieniem i całkowitą utratą autonomii”
(ATP 2023: 928).
4.1.1 Gestaltowska interpretacja: styl relacyjny borderline objawia się
w separacji
Lęk przed zostaniem samemu to jeden z głównych lęków, który nie po-
zwala na separację i indywiduację, a poczucie bycia odseparowanym
jest niezbędnym warunkiem wstępnym, aby odkryć własną wyjątko-
wość (Salonia 2011). Jak przypomina Mahler (Mahler, Pine, Bergman,
1975), uwieńczeniem drogi do podmiotowości jest nauka chodzenia,
będąca wyrazem autonomii, która w perspektywie relacyjno-cielesnej,
charakterystycznej dla podejścia Gestalt, „niesie ze sobą inną przyjem-
ność: przyjemność decydowania o odległości pomiędzy ciałami (na
przykład odejście i powrót)” (Salonia 2011: 60). Chodzenie to doświad-
czanie możliwości samodzielnego decydowania o przybliżaniu się i od-
dalaniu. „Autonomia, której doświadcza dziecko, wywołuje jego entu-
zjazm i ekscytację, ale jednocześnie powoduje w nim lęk pozostania
samemu. Dziecko wraca wtedy do matki” (Salonia 2011: 19). Przeżywa
ambiwalencję pomiędzy zależnością i autonomią, pomiędzy potrzebą
Drugiego i ekscytacją działania samemu.
Nietolerowanie samotności oraz pojmowanie zaburzenia oso-
bowości typu borderline zostały wyjaśnione przez Kernberga (1978),
Mastersona i Risleyego (1975)12, a także przez Mahler (1975), która łą-
czy je z niepowodzeniem w podfazie „ponownego zbliżania”. Według
12 W przeciwieństwie do Kernberga, Masterson i Risley skupili się na zachowaniu matki, a nie
na agresji dziecka. Według autorów matki pacjentów borderline wysyłają do swoich dzieci
przesłanie, że jedynie jeśli pozostaną zależne, zachowają matczyną miłość, podczas gdy
dorastanie i stawanie się autonomicznymi spowoduje utratę tej więzi. Matki tych pacjentów
najpierw utrudniały separację swoim dzieciom, a następnie zapewniały niewielką dyspozy-
cyjność emocjonalną dla ich regresywnych potrzeb.
Zamówienie numer 22317 83Gabriella Gionfriddo
Mahler, narodziny psychologiczne dziecka współwystępują z ukończe-
niem procesu separacji-indywiduacji.
Według gestaltowskiego rozumienia pacjenta borderline istotne
jest, że w czasie separacji występuje niemożność rozdzielenia się,
ale przyczyny, dla której tak się dzieje, należy szukać w fazie poprze-
dzającej. To, co wyłania się w podfazie „ponownego zbliżania”, nie
jest źródłem zaburzenia, ale wynikiem wcześniejszego przerwania
procesu rozwojowego. Zanim dziecko nauczy się chodzić, spotykać
z innymi i oddzielać od nich, potrzebuje być zrozumianym tam, gdzie
ono samo jeszcze nie rozumie. „Potrzebuje być wysłuchanym i zaak-
ceptowanym w zamęcie emocjonalnym” (Iacono, Maltese 2012: 29);
potrzebuje pomocy w nadawaniu znaczeń oraz nazywaniu doświad-
czeń własnych i innych. Nie sposób odseparować się w relacji, która
nie pozwoliła na znalezienie właściwych słów, aby wyrazić, co się
czuje, i która nie dostarczyła narzędzi do wyodrębnienia i rozróżnie-
nia tego, co się czuje w obecności Drugiego, a co Drugi czuje w mojej
obecności.
W GTBL Salonia podkreśla, że używanie niewłaściwych nazw na
własne przeżycia powoduje nie tylko dezorientację na poziomie kogni-
tywnym i narracyjnym, ale szkodzi także innym poziomom świata
doświadczeniowo-relacyjnego. Dziecko będąc w relacji z matką jest
chronione od tej dezorientacji, ale odseparowane od postaci rodzi-
cielskiej będzie musiało stawić czoła światu i doświadczy trudności.
Zacznie postępować dezorientacja, wyrażana w powracającej trud-
ności odnalezienia się w relacjach, spowodowana tym, że dziecko
nie zna „właściwych” słów na określenie własnych przeżyć i prze-
żyć innych (Salonia 2013). W konsekwencji nie będzie w stanie zrozu-
mieć Drugiego ani czuć się zrozumianym. Będzie opacznie rozumiane,
pomimo że zwraca się do innych używając tego samego języka.
Ponieważ to niepowodzenie w procesach uczenia się miało miej-
sce w sytuacji zaufania, uczuciowość dziecka nasiąknie ambiwalencją
wobec każdej relacji.
Dla pacjenta problematyczne jest zbieranie i łączenie złożonych
aspektów doświadczenia, nie potrafi pozostać w niepewności i gubi się:
jego doświadczeniem jest poczucie bycia przytłoczonym, oszukanym
i zdradzonym.
84 Zamówienie numer 22317Rozdział 2
Labilność emocjonalna (aspekt Negatywnego Afektu): niestabilne
doświadczenia emocjonalne i częste zmiany nastroju; emocje wzbu-
dzane są łatwo, intensywnie i/ lub nieproporcjonalnie do wydarzeń
i okoliczności.
Niepokój (aspekt Negatywnego Afektu): intensywne doświadczanie
niepokoju, napięcia lub paniki w reakcji na stres interpersonalny;
zamartwianie się negatywnymi konsekwencjami nieprzyjemnych
zdarzeń z przeszłości oraz możliwościami ich wystąpienia w przy-
szłości; uczucie strachu i obawy związane z niepewnością; strach
przed rozpadnięciem się lub utratą kontroli.
Depresyjność (aspekt Negatywnego Afektu): poczucie przygnębie-
nia, bycia nieszczęśliwym i/lub beznadziejności; trudność w prze-
zwyciężeniu takich nastrojów; pesymizm związany z przyszłością;
trwałe i uogólnione poczucie wstydu i/lub winy; niskie poczucie
własnej wartości; myśli samobójcze i zachowania suicydalne” (ATP
2023: 928).
4.1.2 Gestaltowska interpretacja: Dysforia między ciałem i czasem
Nagła huśtawka stanów afektywnych jest podstawową charaktery-
styką wymiaru doświadczenia borderline (Cancrini 2006, Correal
i in. 2009).
Dysforia13 (z greckiego: cierpienie nie do zniesienia, lęk, ból, nie-
pokój) zdefiniowana jako doświadczenie pośrednie pomiędzy depre-
sją i manią (Smith, Muir, Blackwood 2005) jest sygnałem stanu lub
kondycji afektywnej, w której nie udaje się odnaleźć własnej stabil-
13 Termin „dysforia histeroidalna” został stworzony przez Liebowitza i Kleina w 1979 roku; por.
Liebowitz, Klein 1979: 555–575. Chociaż pojęcie to nie przyjęło się na poziomie nozogra-
ficznym, zasługuje jednak na uznanie. Cechuje się skoncentrowaniem na szczególnym sta-
nie afektywnym, który zależny jest w dużej mierze od zmiennych relacyjnych, por. Spitzer,
Janet, Williams 1982: 1286–1291. Berner, Rusałek i Walter próbowali podkreślać psychopa-
tologiczne znaczenie dysforii. Wyodrębnili typowe cechy, które pozwalają uznać dysforię
za stan afektywny, nie pokrywający się z reakcją depresyjną. W konsekwencji zapropono-
wano stosowanie terminu „dysforia” do stanów charakteryzujących się poczuciem nieprzy-
jemnego napięcia, irytacji i drażliwego nastroju. Pacjent wykazuje wówczas skłonność do
podszytych wściekłością acting outów oraz sztywności afektywnej, czyli zmniejszonej zdol-
ności do stopniowania wzburzenia, por. Berner, Musalek, Walter 1987: 93–100, Gabriel 1987:
101–106.
Zamówienie numer 22317 85Gabriella Gionfriddo
ności, jak przypomina Rossi Monti (2012). U pacjentów z zaburzeniem
osobowości borderline dysforię interpretuje się jako wynikową efek-
tu patoplastycznego organizacji osobowości, która – trochę jak pry-
zmat – filtruje doświadczenie depresyjne, zniekształcając je. Efekt
dysforyczny świadczyłby o realnym oporze osoby wobec inwazji bar-
dziej autentycznego smutku, próbą buntu przed depresyjnym losem
(Stanghellini 1996).
Według Gestaltu dysforia odzwierciedla intensywną reaktywność
na środowisko, a jednocześnie zależność od środowiska: pacjent bor-
derline jest niezwykle wrażliwy, podatny na wpływy i zmiany środo-
wiska. Uśmiecha się, gdy środowisko się uśmiecha, ale wystarczy brak
uśmiechu, aby relacja się rozpadła. Przeżycie zmienia się wraz ze
zmianą w środowisku (Conte 2011).
W tej „zależności” różnorodność przynależna samemu sobie i rela-
cji jest unieważniona. Inny jest ciałem, z którym nie można się spotkać
ze względu na to, że kompetencja relacyjna wymaga stopniowego mo-
dyfikowania sposobu widzenia samego siebie w obecności Drugiego,
i Drugiego wobec mnie14. Pacjent borderline nie jest w stanie tolerować
ciągłych modyfikacji, których wymaga relacja. Jest uwięziony w dez-
orientacji i trudzie odróżnienia własnych przeżyć od przeżyć Drugiego,
oszukany słowami określającymi przeżycie „właściwe” dla niego, ale
błędne dla innych.
Relacja z Drugim w stylu relacyjnym borderline charakteryzuje się
poszukiwaniem niemożliwej przestrzeni pomiędzy. Przestrzeni, któ-
ra prędzej czy później staje się bliskością i wdzierającym się ciepłem,
dezorientującym i przywołującym poczucie oszustwa. Natomiast zbyt
duży dystans, a co za tym idzie samotność, będzie przypominać nie-
pokój, panikę i odrzucenie. W ten sposób osoby z językiem borderline
próbują żyć w bliskości z Drugim, tocząc walkę pomiędzy „autonomią
i zależnością”, z trudem poszukując przestrzeni i możliwej dla nich od-
ległości pomiędzy ciałami, pomiędzy sobą i Drugim. Jak przypomina
Greenberg: „Doświadczają tego, co intymne, jako potencjalnie zagraża-
jące, nie umieją znaleźć odpowiedniej odległości” (Greenberg 1999).
14 „Bycie naprzeciw jest sposobem rozpoznania siebie nawzajem. Każda tożsamość stworzona
jest za pomocą relacji i zdefiniowana poprzez bycie naprzeciw kogoś” (Salonia 2011: 106).
86 Zamówienie numer 22317Rozdział 2
Przestrzeń przeżywana jest przez pacjenta borderline jako miej-
sce obecności lub nieobecności Drugiego. Kimura pisze: „Brak obiektu
przywiązania oznacza dla osoby z pogranicza nagłe zawieszenie
jej aktualnego bycia lub jej obecności jako takiej” (Kimura 2005: 66).
Skutkiem tego oczekiwanie staje się doświadczeniem bolesnym i trud-
nym do zniesienia.
Czas i relacja splatają się w niepowtarzalny sposób w wymiarze
oczekiwania. Pierwszym doświadczeniem czasu jest oczekiwanie, i to
wokół oczekiwania gromadzą się przeszłość, przyszłość i teraźniejszość.
Osoba z językiem borderline żyje w „teraz”: nie jest w stanie ist-
nieć pomiędzy „teraz” a następnym momentem. To wiązałoby się
z nazwaniem tego, czego się oczekuje. Niemożność utrzymania fabuły
narracyjnej życia, ciągłości afektywnej siebie i Drugiego oraz trudność
w przetwarzaniu nieznośnego uczucia zagubienia wyjaśniają, dlaczego
pacjent borderline nie toleruje oczekiwania i samotności. Salonia pod-
kreśla: „Jego interakcje są postrzegane jako katastrofalne i powodują
(dodatkowo i wtórnie) doświadczenie agresji i niepowodzeń, z ryzy-
kiem dziwnych i nieprzewidywalnych zachowań”. Stan depresyjny
następuje po odczuciu bezsiły w dotarciu do Drugiego. Pacjent nie
jest w stanie wyplątać się z poczucia bycia oszukanym i zagubionym
w konkretnej, obecnej sytuacji relacyjnej15.
Nastawienie na otrzymywanie natychmiastowej gratyfikacji, prowa-
dzące do impulsywnych zachowań wywoływanych przez aktualne
myśli, uczucia i bodźce zewnętrzne, bez względu na przeszłe doświad-
czenia lub przewidywane przyszłe konsekwencje (ATP 2023: 923).
Impulsywność (aspekt Rozhamowania): działanie pod wpływem
chwili w bezpośredniej odpowiedzi na bodziec; działania natychmia-
stowe, bez planu czy rozważenia ich skutków; trudności w ustalaniu
15 „Błędem terapeutycznym byłaby praca z osobą borderline (także z próbami samobójczymi),
np. nad depresją, bez uprzedniego przepracowania nieznośnych uczuć dezorientacji, sza-
leństwa i bezsilności, wyjaśniając konkretne sytuacje, w której pacjent czuł się zmuszony do
interakcji pomimo poczucia bycia oszukanym”. Stąd znaczenie pracy nad teraźniejszością
z pacjentami borderline (Salonia 2013).
Zamówienie numer 22317 87Gabriella Gionfriddo
i realizowaniu planu; poczucie przymusu natychmiastowego działa-
nia, a także zachowania samouszkodzające w sytuacjach napięcia
emocjonalnego.
Skłonność do nadmiernego ryzyka (aspekt Rozhamowania): angażo-
wanie się w niebezpieczne, ryzykowne i potencjalnie szkodliwe dzia-
łania – niepotrzebnie i bez względu na konsekwencje; nieuwzględ-
nianie własnych ograniczeń i zaprzeczanie realności zagrożenia dla
siebie (ATP 2023: 928).
4.2.1 Gestaltowska interpretacja: kruche doświadczenie
Kimura pisze: „[…] chory z pogranicza ma raczej tendencję ucieka-
nia z przyszłości […] w poszukiwaniu natychmiastowego zlania z czy-
stą obecnością […]. To pochłonięcie w teraźniejszości odróżnia spo-
sób bycia chorego z pogranicza nie tylko od schizofrenika, ale także od
melancholika” (Kimura 2005: 64–65).
Autor mówi o modelu czasowości punktowej, byciu z chwili na
chwilę, w teraźniejszości, pochłonięciu przez natychmiastowość. Jest to
sposób budowania doświadczenia, w którym zakłócone są funkcje for-
malne, strukturyzujące czas i przestrzeń (Kimura 2000, 2005). Jednym
z kluczowych założeń terapii Gestalt jest to, że nie można wypełnić
egzystencji teraźniejszością: każde ukierunkowanie na „tu-i-teraz” jest
mylące, jeśli nie bierze się pod uwagę „teraz-na-potem”, a więc doświad-
czenia, które następuje zaraz po (Polster, Polster 1986, Salonia 2011).
Czas u osoby z językiem borderline jest wypełniony doświadcze-
niami niezasymilowanymi, pustymi i zubożałymi, które nie powodują
rozwoju i nie pozostają w pamięci cielesnej.
Osoby żyją w natychmiastowości, szukają połączenia cielesnego,
szybko się wiążą, mają szybkie, krótkie i niespójne kontakty. Cierpią
na „głód dotyku”16, poszukując błyskawicznej satysfakcji, jednak bez
prawdziwego kontaktu (na przykład mylą intymność z seksualnością).
Ich sposób życia „na powierzchni” charakteryzuje się ciągłą potrzebą
16 Posłużyłam się terminem „głód dotyku”, który znajdujemy w rozdziale na temat introjekcji;
w rzeczywistości autorzy posługując się tym terminem nie odnoszą się jednoznacznie do
„stanów granicznych”. Raczej do alkoholizmu i rozwiązłości seksualnej jako doświadczeń
niezasymilowanych (Perls, Hefferline, Goodman 2022: 367-368).
88 Zamówienie numer 22317Rozdział 2
nowości i potrzebą „nigdy-nie-doświadczonego”. Tworzą intensywne,
jednak słabe figury: momenty doświadczenia, które jednak nie stano-
wią jego całości, lub rozmyte i ciągłe potrzeby, których ani nazwa, ani
przynależność nie są znane. Ich opowieść mówi o oczekiwaniu, znie-
kształconym czasie, niezakończonych doświadczeniach, ocenionych
i przerwanych przez matkę.
Dzięki temu każde doświadczenie będzie ciągle nowe, ponieważ
te przeszłe nie zostały zasymilowane, nie zostały przeżyte w cało-
ści. Doświadczenie potrzebuje asymilacji, a czas spotkania z nowo-
ścią potrzebuje czasu na przerwę (Salonia 1992, 2012, Sichera 2001);
pacjent borderline nie potrafi pozostać w takim stanie, w ciszy umoż-
liwiającej zrozumienie i asymilację. U pacjenta czas składa się z kon-
sumowanych chwil, pozbawionych czekania i asymilacji, nie ma więc
przerw, które organizują rytm przeżytego czasu (Minkowski 1971,
Salonia 2011). To właśnie pauza (Perls mówi o „płodnej próżni”) przy-
wraca rytm życia i relacji, a także pozwala zasymilować doświadczenie
i wyrazić kreatywność.
4.2.2 Wyczerpujące poszukiwanie relacji:
pomiędzy potrzebą uspokojenia się i czucia siebie
Pacjenci borderline mają tendencję do natychmiastowego wprowa-
dzania w czyn zachowań autodestrukcyjnych i impulsywnych, zna-
nych w literaturze jako acting out. Gestalt nie odbiera działania jako
wykonanie myśli, ale jako autonomiczne doświadczenie, które spraw-
dza i często modyfikuje myśl je poprzedzającą, generując nowe myśli.
Działanie jest zatem miejscem, w którym decydujące elementy własnej
tożsamości są doświadczane i poznawane.
W stylu relacyjnym borderline działanie oznacza ciągłe poszuki-
wanie doświadczeń zmysłowych i podejmowanie ich w celu zreduko-
wania i rozładowania nieznośnego, wewnętrznego napięcia. Celem nie
jest dotarcie do konkretnego miejsca lub osiągnięcie celu, „są to gesty
samookaleczające, mające na celu ukojenie niepokoju i nagłego poczu-
cia szaleństwa w momentach, gdy pacjent nie ma pod ręką innego real-
nego wyjścia awaryjnego” (Salonia 2011: 39). Działanie impulsywne
nabiera smaku ekscytacji, bez kierunku czy napięcia nie do zniesienia,
które popycha osobę do podjęcia akcji.
Zamówienie numer 22317 89Gabriella Gionfriddo
W doświadczeniu borderline brakuje słów na „opowiedzenie sie-
bie”. Słowa działają wtedy, gdy są kopią doświadczenia (Salonia 2012,
Perls, Hefferline, Goodman 2022), ale w języku borderline słowa okre-
ślające własne doświadczenie są niejasne, mgliste, niewłaściwe, przed-
wczesne lub ograniczone bardziej do ekscytacji zmysłowej niż do
samego doświadczenia. Komunikaty ukierunkowane są w stronę nad-
miarowości, poprzez posługiwanie się dramatycznymi, przesiąknię-
tymi złością wyrażeniami. Pacjenci mogą wyrażać się w sposób „eks-
plozyjny” również słowami czy głosem, swoistego rodzaju acting
outem, podnosząc głos lub krzycząc. Natężenie dźwięku jest inten-
sywnością, którą osoba odczuwa na własnej skórze17. Nie wiedzą, jak
nazwać uczucia czy zdefiniować rzeczy, które się dzieją, brakuje im
umiejętności, aby móc symbolizować doświadczenie.
Widoczny jest także brak zaufania do ciała i jego możliwości kon-
tenerowania własnego czucia. Można to dostrzec w zakresie przytrzy-
mywania i puszczania: brakuje połączeń logicznych, nadających ramy
czuciu, a ciału i odczuciom mocy. To prowadzi do przeżywania impulsu
tak, jakby wyłaniał się z niczego. Trudność w działaniu w pełni obra-
zuje wewnętrzne napięcie, które jest nie do wytrzymania (czuję coś,
ale nie wiem co). W celu uspokojenia „konieczne” jest wyładowanie się
w działaniu (Kepner 1993).
Acting out, zachowania autodestrukcyjne i zachowania impul-
sywne są rozumiane jako potrzeba wyciszenia się pacjentów w ich
trudności kontenerowania i asymilowania własnego czucia.
4.2.3 Od trudności w myśleniu o sobie do bólu czucia siebie
Zaburzenie osobowości typu borderline w DSM-IV jest jedynym zabu-
rzeniem osobowości, które w kryteriach diagnostycznych przewiduje
zachowania o charakterze samobójczym lub samookaleczającym.
Według Gestaltu akty samookaleczenia (bez intencji samobójczej)18
mogą być rozumiane na różnych poziomach.
17 Dźwięk jest budulcem słów. To dźwięki tworzą słowa i nadają im relacyjną wartość bliskości
i odległości (Salonia 2011).
18 Próby samobójcze u pacjenta borderline zasługują na osobną dyskusję: są impulsywne, nie-
planowane, „zatem [...] dążenie do śmierci nieuchronnie towarzyszy stanowi granicznemu”
(Kimura 2005: 64).
90 Zamówienie numer 22317Rozdział 2
• Samookaleczenie jako próba uśmierzenia „poczucia szaleństwa”
Gesty autodestrukcyjne są próbą uśmierzenia napięcia, wzburzenia
i poczucia szaleństwa, związanych z doznaniem bycia oszukanym
przez ważną osobą i nieumiejętnością wyjścia z tej sytuacji oszustwa.
• Samookaleczenie jako próba „potwierdzenia siebie czyli obec-
ności w świecie”
Skłonność do okaleczania ciała i autodestrukcyjne zachowania tworzą
tło historii osoby z językiem borderline, która jest, w gruncie rzeczy,
historią ciała silnie zdesensytyzowanego. Przy braku jasnej i dostęp-
nej percepcji zmysłowej tracimy kontakt z potrzebami i umiejscowie-
niem w świecie (Kepner 1993), z poczuciem naszej obecności i naszych
granic fizycznych. Zatem samookaleczenie można rozumieć jako pró-
bę potwierdzenia tej niestabilnej granicy, tej cienkiej i przenikalnej
„skóry”, która każdego dnia poddaje w wątpliwość własną egzysten-
cję. „Reakcja, polegająca na dotykaniu zranionej części w celu wywoła-
nia bólu, jest dążeniem do odczuwania części, która została wcześniej
znieczulona” (Perls, Hefferline, Goodman 2022: 251). Założyciele tera-
pii Gestalt, parafrazując Arystotelesa, piszą „Self istnieje w bolącym
kciuku, gdy tylko go sobie przytniemy” (Perls, Hefferline, Goodman
2022: 268).
• Samookaleczenie jako poszukiwanie Drugiego
Ból w ciele łatwiej jest wytrzymać niż obecne w duszy nieznośne
doświadczenie, zazwyczaj niewidoczne dla innych. Te impulsywne
działania są sposobem, nawet jeśli znamionującym poważne zaburze-
nia, nawiązywania relacji z Drugim, sposobem na wzbudzenie żywej,
emocjonalnej reakcji (Gunderson 1984, Favazza 1989, Gunderson,
Hoffman 2010). Biorąc pod uwagę taki punkt widzenia, interesująca
jest myśl, że zachowania impulsywne spełniają funkcję „testowa-
nia” wytrzymałości (lub samej obecności w) środowiska, będąc nie-
jako tamą, ochraniającą osobę poszukującą granicy i kontenerowa-
nia. W takim rozumieniu proponowana przez Zanzariniego definicja
„stanu pogranicza”, używana przez psychopatologię francuską, jest
w szczególny sposób sugestywna: stany psychiczne poszukujące gra-
nicy (Zanarini 1993).
Zamówienie numer 22317 91Gabriella Gionfriddo
Przedkładanie interesu własnego nad potrzeby innych ludzi, prze-
jawiające się w wyolbrzymionym poczuciu własnej ważności, przy
jednoczesnym oczekiwaniu specjalnego traktowania, a także przeja-
wiające się w okazywaniu innym rezerwy i antypatii, co obejmuje za-
równo brak świadomości potrzeb i uczuć innych, jak i gotowość do
wykorzystywania ich w realizowaniu własnych celów (ATP 2023: 932).
Wrogość (aspekt Antagonizmu): stałe lub często pojawiające się
uczucie gniewu; złość lub irytacja występują w odpowiedzi na drob-
ne lekceważenie lub obrazę (ATP 2023: 928).
4.3.1 Gestaltowska interpretacja: Wściekłość borderline,
uparte poszukiwanie jasności
Wściekłość wyraża trudność pacjenta borderline w kontenerowa-
niu i asymilowaniu własnego czucia: brakuje połączeń, które dałyby
siłę ciału i czuciu. Emocje „wybuchowe”, takie jak złość, nie mogą być
wsparte przez ciało, które nie jest w pełni odczuwane. Z tych powodów
złość u pacjenta borderline nie powinna być nigdy wzmacniana, a prze-
ciwnie – kontenerowana.
Pacjent czuje całą intensywność złości i napięcia powierzchownie,
nie odczuwa jej dogłębnie, nie rozumie jej przyczyn oraz znaczenia.
Złość jest bardziej obrazowym wyrażaniem pomieszania przeżyć: to
ból osoby, której nie udaje się połączyć złożonych aspektów własnego
doświadczenia, a w konsekwencji która czuje się okłamana, nie rozu-
miejąc przyczyny.
Złość pomaga osobie nie oszaleć w relacji, w której Drugi dokonuje
aktów intruzywnych lub agresywnych, odbieranych przez pacjenta
borderline jako negujących lub deprecjonujących jego percepcję.
Dlatego jest interpretowana jako „poszukiwanie jasności” (Conte 2010).
Jeśli odmowa jest jasna dla pacjenta borderline, akceptuje ją, natomiast
jeśli jest nieczytelna, doprowadza go do szału. Nie dlatego że czuje się
poniżony, ale dlatego że jest zdezorientowany. Podam przykład: narze-
czona przygotowuje romantyczną kolację, a następnie odrzuca part-
nera seksualnie. On „wariuje” z powodu pomieszania, a nie dlatego że
92 Zamówienie numer 22317Rozdział 2
narzeczona go poniżyła. Odrzucenie jest logiczne i nielogiczne. W tej
sytuacji osoba z językiem borderline jest pogubiona i dużo z jej „dziw-
nych” zachowań wynika z potrzeby uspokojenia się, czując dwie prze-
ciwstawne emocje (np. miłość i agresja są dla niej nie do pogodzenia).
Złość jest tym, co widzimy, jest zachowaniem, które pojawia się,
ale nie zawsze odpowiada realnemu przeżyciu: zastępuje inne przeży-
cia (lęk, ból itp.). Często jest przeżyciem depresyjnym. W rzeczywisto-
ści pacjent z językiem borderline ma siłę do indywiduacji, ale nie udaje
mu się odseparować od przeżyć. Czuje tę siłę jednak w sposób iluzo-
ryczny, czuje się silny i oddzielny, natomiast nie są to jego przymioty:
został wcześniej oszukany w rozróżnianiu przeżyć.
Terapeuta Gestaltu świadomy faktu, że każdy opis patologii jest ryzy-
kiem przeobrażenia jej w „typologię”, utrzymuje wytyczne diagno-
styczne, które pełnią funkcję drogowskazu, a nie opisania pacjenta,
w tle. Jednak zawsze pojawia się podstawowe pytanie: jakie jest prze-
życie, które stoi za słowem, gestem lub zachowaniem? Specyfika her-
meneutyki charakterystycznej dla terapii Gestalt polega na tym, że
czytamy symptom jako „tekst zaadresowany do pacjenta, pochodzący
z rodzinnych wzorców i tradycji, które stały się w pewnym momencie
problematyczne […] pacjent wnosi go na terapię, aby terapeuta towa-
rzyszył mu w poszukiwaniu sensu” (Sichera 2013: 13). W tej interpreta-
cji symptom jest tekstem, „wołaniem” (Sichera 2001: 25), które chce być
usłyszane: symptom nawołuje do relacji.
Pacjent borderline pokazuje świat, w którym doznaje wysiłku
posługiwania się obcym językiem. Doświadczenie, wyrażane specyficz-
nym słownictwem emocjonalnym i relacyjnym, jest niespójne, co nie
oznacza, że jest mniej autentyczne. Gestaltowskie Tłumaczenie Języka
Borderline pozwala na objaśnienie cierpienia, które staje się czytelne
dla terapeuty wówczas, gdy jest gotowy przywrócić godność doświad-
czeniu według logiki współistnienia prawd, a nie ich wzajemnej spój-
ności. Jeśli terapeuta ma gotowość do pełnego szacunku, uważnego
Zamówienie numer 22317 93Gabriella Gionfriddo
słuchania, i jest w stanie wyjść poza zachowania pacjenta, które nadają
czytelność słowom i słownictwu, a opisującym odczucia, emocje i spo-
strzeżenia, to dzięki uważnej i kompetentnej relacji zwróci pacjentowi
borderline autentyczność jego doświadczania świata i zapobiegnie dal-
szemu zranieniu.
Czując i mówiąc pacjent borderline buduje swój świat, szczególny
świat, który staje się zrozumiały, logiczny i spójny. Może go zbudować
tam, gdzie istnieje relacja terapeutyczna, w której opowieść symptomu
spotyka się z pełnym szacunku tłumaczeniem, gdzie istnieje przestrzeń
dla wielogłosu, pozwalająca rozszyfrować i odzyskać doświadczenie.
Z zewnątrz nie zdołasz nic zmienić.
Stojąc i patrząc w dół
pozornie możesz dostrzec wzór.
Widzisz, gdzie jest błąd, czego brakuje. Chciałbyś to naprawić, mniemasz.
Lecz nie umiesz połączyć nici. Musisz być wewnątrz, aby tkać.
Musisz być częścią materiału, Ty sam.19
19 Le Guin 1997: 156.
94 Zamówienie numer 22317Rozdział 2
APA: American Psychiatric Association, 1983: DSM-III. Manuale Diagnostico e Statistico dei
Disturbi Mentali, Milano: Masson.
APA: American Psychiatric Association, 1996: DSM-IV. Manuale Diagnostico e Statistico dei
Disturbi Mentali, Milano: Masson.
ATP: Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne, 2023: Kryteria diagnostyczne DSM-5-TR,
Wrocław: Wydawnictwo Urban & Partner.
Berner P., Musalek M., Walter H., 1987: „Psychopathological concepts of dysphoria”,
Psychopathology 20, 93–100.
Cancrini L., 2006: L’oceano borderline, Milano: Raffaello Cortina.
Conte V., 2010: „Il paziente borderline: un’ostinata e sofferta richiesta di chiarezza”, GTK
Rivista di Psicoterapia 1, 59–73.
Conte V., 2011a: Dispense Didattica Specifica, Anno Accademico.
Conte V., 2011b: „La GT e i pazienti gravi”, GTK Rivista di Psicoterapia 2, 17–46.
Coppo P., 2013: Le ragioni degli altri. Etnopsichiatria, etnopsicoterapie, Milano: Raffaello
Cortina.
Correale A. i in., 2009: Borderline. Lo sfondo psichico naturale, Roma: Borla.
Favazza A.R., 1989: „Why patients mutilate themselves”, Hosp Community Psychiatry 40,
137–140.
Frances A., 2013: Primo, non curare chi è normale. Contro l’invenzione delle malattie,
Torino: Bollati Boringhieri.
From I., Miller V., 2022: „Wprowadzenie do wydania Terapii Gestalt z 1994 roku”, [w:]
F.S. Perls, R. Hefferline, P. Goodman, Terapia Gestalt. Pobudzenie i wzrost w osobowości
człowieka, Warszawa: OZO, 37-58.
Gabriel E., 1987: „Dysphoric mood in paranoid psychoses”, Psychopathology 20, 101–106.
Greenberg E., 1999: „Love, Admiration or Safety. A System of Gestalt Diagnosis of
Borderline, Narcissistic and Schizoid Adaptations that Focuses on What Is Figure for the
Client”, Studies in Gestalt Therapy 8, 52–64.
Gunderson J., 1984: Borderline personality disorders, Washington: American Psychiatric
Press.
Gunderson J.G., Hoffman P.D., 2010: Disturbo di personalità borderline, Milano: Springer.
Iacono D., Maltese G., 2012: Come l’acqua. Per un’esperienza gestaltica con i bambini tra
rabbia e paura, Trapani: Il Pozzo di Giacobbe.
Kepner J.I., 1993: Body Process. Il lavoro con il corpo in psicoterapia, Milano: Franco Angeli.
Kernberg O.F., 1978: Sindromi marginali e narcisismo patologico, Torino: Boringhieri.
Kimura B., 2000: L’entre. Une approche phénoménologique de la schizophrénie, Grénoble:
Jerome Millon.
Kimura B., 2005: Scritti di psicopatologia fenomenologica, Roma: Giovanni Fioriti.
Zamówienie numer 22317 95Gabriella Gionfriddo
Le Guin U.K. 1997: Il Giorno del perdono, Roma: Fanucci.
Liebowitz M.R., Klein D.F., 1979: „Hysteroid dysphoria”, Psychiatric Clinics of North America 2.
Lingiardi V., 2001: La personalità e i suoi disturbi. Un’introduzione, Milano: Il Saggiatore.
Lingiardi V., Gazzillo, F., „La diagnosi dei disturbi di personalità nel DSM-V”, [w:] Temi di
politica professionale, http://www.aipass.org/.
Mahler M., Pine F., Bergman A., 1975: The psychological birth of the human infant: symbio-
sis and individuation, New York: Basic Books.
Perls F.S., Hefferline R., Goodman P., 2022: Terapia Gestalt. Pobudzenie i wzrost w osobo-
wości człowieka, Warszawa: OZO.
Polster E., Polster M., 1986: Terapia della Gestalt integrata, Milano: Giuffrè.
Rossi Monti M., 2012: „Borderline: il dramma della disforia”, [w:] M. Rossi Monti (red.),
Psicopatologia del presente. Crisi della nosografia e nuove forme della clinica, Milano:
Franco Angeli, 15–63.
Salonia G., 1989: „Dal Noi all’Io-Tu: contributo per un teoria evolutiva del contatto”,
Quaderni di Gestalt V, 8/9, 45–53.
Salonia G., 1992: „Tempo e relazione. L’intenzionalità relazionale come orizzonte erme-
neutico della GT”, Quaderni di Gestalt VIII, 14, 7–22.
Salonia G., 2005: „Il lungo viaggio di Edipo: dalla legge del padre alla verità della rela-
zione”, [w:] P. Argentino (red.), Tragedie greche e psicopatologia, Siracusa: Medicalink
Publishers, 29–46.
Salonia G., 2007: Odòs, la via della vita. Genesi e guarigione dei legami fraterni, Bologna: EDB.
Salonia G., 2008: „La psicoterapia della Gestalt e il lavoro sul corpo. Per una rilettura del
fitness”, [w:] S. Vero, Il corpo disabitato. Semiologia, fenomenologia e psicopatologia del
fitness, Milano: Franco Angeli, 51–71.
Salonia G., 2009: „Letter to a young Gestalt therapist for a GT approach to family therapy”,
The British Gestalt Journal 18/2, 38–47.
Salonia G., 2011: Sulla Felicità e dintorni. Tra corpo, parola e tempo, Trapani: Il pozzo di
Giacobbe.
Salonia G., 2012: „Teoria del sé e società liquida. Riscrivere la funzione-Personalità in GT”,
GTK Rivista di Psicoterapia 3, 31–60.
Salonia G., 2013a: „Psicopatologia e contesti culturali”, [w:] G. Salonia, V. Conte, P. Argentino,
Devo sapere subito se sono vivo, Trapani: Il Pozzo di Giacobbe, 17–32.
Salonia G., 2013b: „Disagio psichico e risorse relazionali”, [w:] Salonia, V. Conte, P. Argentino,
Devo sapere subito se sono vivo, 55–67.
Salonia G., 2013c: „Pensieri su Gestalt Therapy e vissuti narcisistici”, [w:] G. Salonia,
V. Conte, P. Argentino, Devo sapere subito se sono vivo. Saggi di Psicopatologia Gestaltica,
Trapani, Il Pozzo di Giacobbe, 159–180.
Salonia G., Sichera A., 2013: Edipo dopo Freud, Ragusa: GTK-books/01.
Schmideberg M., 1969: „I casi limite”, [w:] S. Arieti (red.), Manuale di psichiatria vol I,
Torino: Boringhieri.
96 Zamówienie numer 22317Rozdział 2
Sichera A., 2001: „A confronto con Gadamer: per una epistemologia ermeneutica della
Gestalt”, [w:] M. Spagnuolo Lobb (red.), Psicoterapia della Gestalt. Ermeneutica e clinica,
Milano: Franco Angeli, 17–41.
Sichera A., 2013: „Ermeneutica e GT. Breve introduzione ai fondamenti di una diagnosi
gestaltica”, [w:] G. Salonia, V. Conte, P. Argentino, Devo sapere subito se sono vivo, 11–16.
Smith D.J., Muir W.J., Blackwood D.H., 2005: „Borderline personality disorder characteri-
stics in young adults with recurrent mood disorders: a comparison of bipolar and unipo-
lar depression”, Journal of Affective Disorders 87/1, 17–23.
Spitzer R., Janet, B.W., Williams D.S.W., 1982: „Hysteroid dysphoria: an unsuccessful
attempt to demonstrate its syndromal validity”, Am I Psychiatry 139, 1286–1291.
Stanghellini G., 1996: „Phenomenological Psychopathology of Depressive Mood Spectrum”,
Fundamenta Psychiatrica 2, 45–60.
Stern D., 1989: „La nascita del sé”, [w:] M. Ammaniti (red.), La nascita del sé, Bari: Laterza,
117–128.
Zanarini, M.C., 1993: „BPD as an impulse spectrum disorder”, [w:] J. Paris (red.), Borderline
personality disorder: etiology and treatment, Washington: American Psychiatric Press.
MODEL GESTALTOWSKIEGO TŁUMACZENIA JĘZYKA BORDERLINE (GTBL)
– PRZYKŁADY Z PRAKTYKI KLINICZNEJ
Zamówienie numer 22317
ką Gestaltu, uzyskała specjalizację w Instytucie Terapii Gestalt
Kairos w Rzymie. Ukończyła Muzykoterapię w Szkole „Glass
Harmonica” w Rzymie.
Od 2004 roku pracuje z pacjentami z niepełnosprawnością in-
telektualną i zaburzeniami psychicznymi. Prowadzi psycho-
terapię z pacjentami indywidualnymi, parami i rodzinami. Jest
specjalistką w zakresie programów rehabilitacyjnych dla zabu-
rzeń wieku rozwojowego.
Zamówienie numer 22317Nie mogłem pogodzić tych dwóch uczuć. Pamiętam ten moment, tę myśl
– bardzo wyraźnie. Uzmysłowienie sobie, że czasem jest możliwe – a nawet
konieczne – przyjęcie sprzecznych idei; akceptacja prawdy o rzeczach,
które kategorycznie sobie zaprzeczają. Dopiero zaczynałem to rozumieć:
ledwo co uznawać, że to jeden z podstawowych warunków naszego
istnienia. Ile miałem wtedy lat? Trzydzieści trzy. Zatem tak: można
powiedzieć, że właśnie rozpoczęło się moje dojrzewanie.
Jonathan Coe1
W teorii terapii Gestalt dwa podstawowe zadania ewolucyjne każdej
istoty ludzkiej – umiejętność bycia w pełni sobą i umiejętność wcho-
dzenia w relacje z Drugim – nieodzownie krzyżują się z dwoma lękami
egzystencjalnymi: lękiem przed separacją (lęk przed powiedzeniem
„Ja”) oraz lękiem przed zawierzeniem w przynależność (niepokój zwią-
zany z „My”) (Salonia 2010).
Integralność i pełnia życia to dwie fundamentalne potrzeby roz-
wojowe człowieka. Pierwsza wiąże się z poczuciem własnej wyjątko-
wości i indywidualności, a druga ze śmiałością w wyrażaniu siebie
w pełni, w obecności Drugiego (Salonia 2013).
Płynność, z jaką te zadania splatają i objawiają się lub są wypeł-
niane na przestrzeni życia, definiuje spotkanie między Organizmem (O.)
i Środowiskiem (Ś.), między mną a Drugim, jako spotkanie wzajemnie
odżywiające oraz źródło wzrostu i dobrobytu całego pola relacyjnego.
1 J. Coe, La pioggia prima che cada, Milano: Feltrinelli, 2007, 163–164.
Zamówienie numer 22317 103Andreana Amato
W pewnym sensie chodzi o przekroczenie granicy między jed-
nym a drugim brzegiem relacji Ja–Ty, z poczuciem, że moment, rytm
i tempo tego tańca są odpowiednie i harmonijne. Na żadnym z brze-
gów nie powinniśmy przebywać dłużej niż to konieczne, aby nie zasty-
gać: sparaliżowani, w zamieszaniu i w zwątpieniu. Chodzi o zachowa-
nie subtelnej równowagi granicy i na granicy.
Relacyjność, jako konstytutywna cecha kondycji ludzkiej, „jest
także uczeniem się, owocem podróży, która dotyczy jednostki, wspól-
noty, całej ludzkości” (Salonia 2001: 21).
Wiele głosów z obszaru filozofii i antropologii mówi „jak” wspól-
nie żyć i o „możliwości” wspólnego życia poprzez paradygmat dawa-
nia, „pragnienia więzi z drugim jako konstytutywnego wymiaru Ego”
(Pulcini 2008). Równie wielu specjalistów z obszaru psychologii jest
zdania, że rozwój jednostki polega na różnych sposobach bycia-z-Dru-
gim, jako początku i jednocześnie samego celu wzrostu (Salonia 2001).
Droga do uzyskania pełnego poczucia siebie, poczucia Drugiego
oraz historii łączącej czasowy rozwój relacji w sieć znaczeń nie-
ustannie niesie ze sobą dylemat. Jak mogę być w pełni sobą w obec-
ności Drugiego? Jak mogę połączyć swoją indywidualność (cielesną,
wynikającą z mojej historii) z nie dającą się przyswoić odmiennością
Drugiego, a jednocześnie nie rezygnować ze swojej integralności ani ze
spotkania?
Zaufanie sobie i zaufanie otoczeniu są umiejętnościami, które poja-
wiają się w sposób cyrkularny. Aby móc zawierzyć Drugiemu, muszę
najpierw umieć powiedzieć: „Ja czuję”. Aby nauczyć się mówić „Ja
czuję”, potrzebuję znaczącego Drugiego (postaci rodzicielskiej), który
uznaje i wspiera moje doświadczenia, nadając im „własną” nazwę
(w rozumieniu „doświadczanie mojej własności”, czyli tego, co „należy
do mnie”, a w konsekwencji umiejętność powiedzenia „to jest właśnie
to doświadczenie, które teraz odczuwam”).
Uczymy się tego przede wszystkim w międzycielesności (Salonia,
w przygotowaniu) pomiędzy dzieckiem a postaciami rodzicielskimi.
W celu pojawienia się doznań i emocji w ciele dziecka (uwidocznio-
nych w rytmie oddechu, mimice, napięciu mięśni) dorosły musi posia-
dać umiejętność rozróżnienia, do kogo te doznania należą i jak się
nazywają, zaczynając od solidnej świadomości własnej cielesności.
104 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
Nazwanie powinno wyłonić się z ciała odczuwanego i świado-
mego. Doświadczenia cielesno-relacyjne nabierają kształtu i przejrzy-
stości na styku odczuwania i dekodowania sygnałów z ciała, którym
następnie zostaje nadane znaczenie za pomocą słów.
Jeśli dziecko nie ma możliwości nabycia umiejętności rozpoznawa-
nia własnych i cudzych doświadczeń w relacji z rodzicem, który sam jest
pogubiony i przewiduje lub zniekształca doświadczenia dziecka zastę-
pując je swoimi własnymi, dychotomia dylematu związanego z rozpo-
znaniem integralności osobistej (zakorzenionej w ufności, że te doświad-
czenia należą do niego i że tak się nazywają) a możliwością spotkania
Drugiego (poprzez te doświadczenia) staje się nierozwiązywalna.
Bliskość z innym jest udręką oscylującą pomiędzy pragnieniem
kontaktu a strachem przed doświadczaniem nieznośnej dezorienta-
cji. Powtarzające się i niepokojące pytania, które zadaje sobie osoba
z językiem borderline, można by określić jako „zwarcie”, wyczerpujące
i naprzemienne: „Czy to, co czuję, jest właściwe? Do kogo to należy?
Czy wyrzekam się siebie (jestem szalony) czy Drugiego (jest zły)?”.
To tak jakby atawistyczne, ludzkie lęki przed pozostaniem samemu,
i w tym samym czasie przed utratą integralności spowodowanej więzią
z Drugim, krystalizowały się. To patowa sytuacja.
Zdolność do powiedzenia „czuję «to» w obecności Drugiego”
wydaje się krętą ścieżką, bo nawet jeśli Drugi jest w jakiś sposób osią-
galny, to pozostaje jednak nieczytelny2.
Doświadczenie takiego niepowodzenia ma miejsce w relacji
z osobami znaczącymi w kontekście zaufania. Każda późniejsza rela-
cja będzie wypełniona głęboką ambiwalencją: pragnieniem zbliżenia
i jednoczesnym przerażeniem przed byciem zassanym, pochłoniętym,
oszukanym.
W GABINECIE | Myśląc o tym, widzę S. podczas pierwszych sesji,
gdy patrzy na mnie intensywnie, siedząc na krześle. Przygląda mi
się badawczo, jej ruchliwe oczy zdają się nieustannie mnie „czytać”.
Ale jedynie jej głowa jest wyciągnięta ku mnie, ku światu. Reszta
2 Jak stwierdza G. Salonia (2013): „«Ja» nie jest dane jako pierwotne doświadczenie. Jest to cel
niezbędnej do przebycia drogi, aby «przybyć» do siebie. [...] W drodze tej decydująca jest
obecność kogoś, kto opiekuje się i pomaga dziecku przybyć do niego samego”.
Zamówienie numer 22317 105Andreana Amato
ciała nie wspiera jej w tym trudnym, niemożliwym do wykona-
nia zadaniu, gdy zbiera wskazówki na temat „Kim ona jest?”, „Czy
ona mnie oszuka?”. Wtedy próbuję „poczuć siebie całą”, od stóp po
czułek głowy, aby nie ryzykować podążania za nią w każdym z jej
mikroruchów.
Tymczasem opowiada ciąg wydarzeń ze swojego życia studenc-
kiego, kiedy inni, o których mi opowiada, są „bezbarwni”. Więź z nimi
przedstawiona jest jako ciąg działań („Poszłam, wróciliśmy, potem
ruszyliśmy dalej”), nie połączonych ze sobą ani emocjonalną fabułą,
ani konkretnymi zamiarami.
W pewnym momencie wyrywa się jej: „Chodzi o to, że ostatecz-
nie nie poszłam z nimi na plażę… nie miałam ochoty, nie wiem… gdy
mi o tym mówili – ale czy na pewno? – widziałam, że się spieszyli,
w ogóle nie obchodziło ich, czy pójdę. Więc zostałam. Potem, kiedy
byłam sama w domu… pojawił się… zły humor… coś głuchego… krę-
ciłam się w pokoju, to trwało wieki… płakałam… nie wiem… oni byli
lata świetlne stąd… byłam sparaliżowana… okropne popołudnie”.
Jeśli nie czuję jasno tego, czego doświadczam, i czego chcę w rela-
cji, mogę być „przywiązany” do drugiej osoby, ale nie mogę z nią „być”.
Jeśli pozwolę na to, aby określenie mnie samego odróżniało się od
doświadczeń i potrzeb innych, otwiera się przepaść i poczucie alarmu-
jącego odłączenia.
W spotkaniu z osobą borderline, poczucie, że wszystko jest figurą, ude-
rza w granice terapeuty dosłownie jak fala! (Salonia 2013a).
W GABINECIE | Kiedy M. mówi, zauważam szybkość, z jaką opo-
wiada o wydarzeniach ze swojego tygodnia (widzę to tak, jakby
„skakała”). To tempo wynika nie tyle z przepływu słów, ile bardziej
z niemożności zbudowania następujących po sobie ram czasowych,
które łączyłyby intencje z działaniami, a działania z czasem. Słowa
są mocne, jakościowo skrajne, kategoryczne. Ton głosu jest bardzo
wysoki, nieruchomy.
106 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
Będąc z nią czuję, że mój oddech przyspiesza, przyspieszam tok
myśli, aby zapamiętać fakty, nazwy, miejsca, chwile. Czuję zamęt, ska-
mieniały chaos, ponieważ nie dostrzegam kierunku. Potrzebny byłby
większy pokój, by pomieścić cały ten tumult. Wyobrażam sobie, że
niezbędne jest znalezienie jakiegoś kawałka drewna, który posłu-
żyłby za tratwę, aby bez szwanku przebrnąć przez sztorm.
Ten typ doświadczenia można zdefiniować za pomocą słów
Bin Kimury jako model czasowości punktowej, chwila po chwili
w teraźniejszości, bycie pochłoniętym w natychmiastowości (Kimura
2013). Jest to sposób budowania doświadczenia, ustrukturyzowa-
nego poprzez funkcje formalne, czyli czas i przestrzeń, które zostają
zniekształcone.
Jeśli te formalne funkcje są również właściwościami wyłaniającymi
się „z” i „na” granicy kontaktu, możemy domniemywać, że przyśpieszone
i przerwane doświadczenie cielesno-relacyjne, przedwcześnie hiper-
dookreślone, jest także doświadczeniem „zbyt szybkich” figur, wyłania-
jących się jedna po drugiej, bez możliwości domknięcia uprzedniej.
W ten sposób płynny i powtarzalny ruch figury-tła (czyli współ-
tworzenia figury, która wyłania się i wyodrębnia, a następnie zasymi-
lowana na wzbogaconym tle osiada) zostaje skompresowany i przy-
spieszony. Powstaje tyle figur, ile aktualnych odczuć, wydarzeń, detali
(Salonia 2013b).
Brakuje tkanki łącznej, logicznej i emocjonalnej artykulacji inter-
subiektywności w czasie. Nawet przestrzeń wydaje się kurczyć, ponie-
waż wydarzeń jest zbyt wiele.
W obecności M. mam poczucie natłoku, duszności, jakbym nie
mogła dostrzec istoty tego, co opowiada. Słuchając jej, uderza mnie
„nijakość” jej opowieści, jakby była płaska i pozbawiona głębi. Wynika
to z braku przypisywania intencji, emocji i związków przyczynowo-
-skutkowych, własnych i cudzych.
Poruszany przez różnych autorów (Bateman, Fonagy 2006) w lite-
raturze deficyt mentalizacji wydaje się ogólnym, afektywnym i domi-
nującym tonem, który kieruje całą narracją i jednocześnie ją ubarwia.
Wynika zawsze albo z niepowodzenia w zróżnicowaniu, albo z poczu-
cia nieuchronnego i ostatecznego bycia opuszczonym.
Zamówienie numer 22317 107Andreana Amato
W GABINECIE | „Moja matka to menda. Mówię spokojnie: Wychodzę.
A ona robi tę swoją twarz rozżalonej Matki Boskiej i ten jej nauczy-
cielski ton... doprowadza mnie do szału... Na rynku spotykam A., któ-
ra jest puszysta, chłodno wita się ze mną… ona też jest suką… wszy-
scy to dupki…”.
Próba uporządkowania emocjonalnego zamieszania M. czy też
stawiania hipotez wyjaśniających jej reakcje na wydarzenia jest nie-
możliwa. Odczucie, obraz, który znowu mi się nasuwa, to tratwa, któ-
rą trzeba odnaleźć, aby w środku burzy móc się jej uchwycić. Na ten
moment nieważne jest znaczenie, ale odnalezienie klimatu, tła, na
którym można by się zatrzymać.
Staram się „cerować” szczegóły: bardzo małe interwencje do-
tyczące „gdzie” i „kiedy”, ustawienie wydarzeń chronologicznie czy
przypominanie sobie wydarzeń podobnych do właśnie opowiedzia-
nych, interwencje typu: „kiedy tak stałaś… wtedy ten drugi”.
M. oddycha trochę lżej. W pewnym momencie zatrzymuje się
i mówi do mnie: „A więc to… to jest jeden, wielki bałagan, co? …jak
w «Modzie na sukces»... teraz to jednak trochę mniejszy bałagan”.
Wzdycha, po czym wstaje i podchodzi do okna balkonowego
mojego gabinetu: „Oczywiście jest tu pięknie, ten krajobraz, róże na
tarasie… jest spokojnie…”.
Wstaję i staję obok niej, patrząc na pola, które rozpościerają się
przed nami. Patrzy na mnie: „Widzisz, kiedy tu jestem, to tak jakby-
śmy robiły porządki… problem polega na tym, że kiedy wychodzę, to
na nowo jest chaos. Widzimy się w przyszłym tygodniu?”.
Wydaje się, że zanim M. może wejść ze mną w kontakt, ma
potrzebę utkania fabuły, którą opowiada sama sobie. Ta fabu-
ła (rozumiem ją jako stan, w którym pacjent ma możliwość „nagło-
śnienia” samemu sobie znaczenia bieżących wydarzeń i relacji) wy-
łania się na granicy kontaktu, powiedziałabym, jej „dziur” i mojego
„cerowania”.
Z „genetycznego” punktu widzenia hipertrofia teraźniejszości jest
sposobem konstruowania doświadczenia, które na nowo musi połą-
czyć się z poczuciem ciągłości własnej historii. Z drugiej strony trzeba
pamiętać, że właśnie w teraźniejszości, w rzeczywistych i bieżących
108 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
relacjach, dezorientacja wokół doświadczeń oraz przerażenie bycia
oszukanym w bliskim kontakcie są nie do zniesienia.
Sedno doświadczenia borderline moglibyśmy opisać jako nieustanne
wahanie pomiędzy autonomią a zależnością, między pragnieniem bli-
skości, które nie wiązałoby się z pogubieniem, a pragnieniem zróżnico-
wania, które nie skończyłoby się pustką i izolacją.
Charakteryzujące się nieprzewidywalnością, chaotycznością i trau-
matycznością pola relacyjne i afektywne, doświadczone przez pacjenta
borderline ze znaczącymi osobami, skutkują tym, że nie potrafi rozdzie-
lić doświadczeń własnych i cudzych w sposób inny niż poprzez przyję-
cie logiki „wszystko albo nic”, „białe albo czarne”. Albo jestem entuzja-
styczny, albo zdesperowany z powodu tej sytuacji, tej osoby; druga osoba
jest albo cudowna, albo beznadziejna.
Ambiwalencja i niestabilność relacji odzwierciedlają zatem lęk
przed byciem porzuconym i jednocześnie byciem pochłoniętym. Nie
mogę ufać nikomu (bliskość mnie dezorientuje), ale mam też roz-
paczliwą potrzebę obecności Drugiego, która pozwala mi zakotwi-
czyć doświadczenie (Conte 2010). W rzeczywistości doświadczenie cie-
pła jest dla mnie ponownym przeżywaniem oszustwa, strachem przed
byciem zassanym. Chcąc ocalić siebie, osoba zmuszona jest do znisz-
czenia relacji, a to właśnie relacja jest tym, na czym jej najbardziej
zależy. W ten sposób skazuje siebie na straszny dylemat.
Gdy osoba z językiem borderline poczuje trochę ciepła, oddala się.
Przestaje myśleć logicznie, nie wie, jakie emocje odczuwa, a oddalenie
się jest dla niej jedynym sposobem na uzyskanie jasności co do tego,
czego doświadcza (Salonia 2013b).
Rozszczepienie, atawistyczny mechanizm obronny (Kernberg 1987),
to nieustanne przeplatanie się intensywnych zbliżeń i równie drastycz-
nych oddaleń. Jest spowodowane niemożnością udźwignięcia złożono-
ści i niejednoznaczności, którymi obciążone są (również konstytutyw-
nie) wszystkie obecne relacje. Odczuwanie dwóch sprzecznych emocji,
np. złości na osobę, którą się kocha, lub dostrzeganie ich w Drugim,
Zamówienie numer 22317 109Andreana Amato
np. „jest moim przyjacielem, a odpowiedział mi szorstko”, jest nie do
wytrzymania. Pojawia się wówczas zagubienie i poczucie bycia „oszu-
kanym” (Salonia 2013b).
Poczucie pustki, pojawiające się w słowach osoby z językiem bor-
derline, można zdefiniować jako przeżywanie doświadczeń w inten-
sywny i głęboki sposób, przy jednoczesnym braku stabilnego tła, które
nadaje doświadczeniom spójności i trwałości oraz je konteneruje
(Correale i in. 2009).
Z punktu widzenia terapii Gestalt nastrój i jego wahania nie są
zmiennymi indywidualnymi, ale wynikiem procesu współtworzenia
w relacji. Zatem uczucie pustki nabiera specyficznej jakości doznania,
które pojawia się w polu. Osoba nie potrafi określić, co czuje (a dokład-
niej czy to, co czuje, jest jej czy nie), oraz rozszyfrować, co Drugi czuje
wobec niej. Jak więc afektywna obecność może stać się czymś przyswa-
jalnym? Relacja może stać się tłem, jeśli będąc w stanie alarmu, osoba
z językiem borderline nie musi pilnować każdego znaku, gestu, słowa
i szczegółu w obawie przed niespójnością, która wprawiłaby ją z powro-
tem w stan pomieszania. Poczucie pustki bazuje wówczas na braku
wiedzy, co się czuje, a to nie pozwala dotrzeć do Drugiego. Zdobycie
tej wiedzy poprzez poczucie głębokiej i autentycznej „wiarygodności”
Drugiego staje się niemożliwe.
O ile z klinicznego punktu widzenia ten wymiar (poczucie pustki)
wydaje się być stałą, na której opiera się całe doświadczenie życiowe
pacjenta, to jednak przez samego pacjenta doświadczany jest jako
„inny” i nagły. Osoba wydaje się w niego wpadać, nie będąc w stanie
tego kontrolować i nie wiedząc, dlaczego tak się dzieje, a walka o wydo-
stanie się z tego stanu jest wyczerpująca.
W GABINECIE | „To jest ta rzecz, o której już pani mówiłem. Pustka,
tępy, zły nastrój, nie wiem, czy udaje mi się wyrazić jasno. To jest
taka mieszanina różnych rzeczy… Chciałbym rzucić się na kogoś, ale
także i na siebie. Chciałbym zapłakać, ale nie potrafię. W niektórych
momentach to jest nie do zniesienia, chciałbym po prostu nic nie
czuć. Chodzę po domu jak zwierzę w klatce… Nie wiem, czego chcę.
Wymyślam tysiące sposobów, by poczuć się lepiej, tysiące kon-
kretnych rzeczy, ale żadna mi nie pasuje. Chciałbym, żeby ktoś się
110 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
do mnie zbliżył, ale jeśli ktoś to robi, unikam go i źle go traktuję.
A kiedy go unikam, czuję się jeszcze gorzej… ale nie wiem, czy w sto-
sunku do siebie czy do niego”.
Niepokój, poczucie zagrożenia z powodu bliskości i odległości jedno-
cześnie, złość, dezorientacja. Dotkliwe, mniej lub bardziej, do tego stop-
nia, że stają się nie do zniesienia.
Nagłe wahania nastroju i stany depresyjne najczęściej występują
po chwilach poczucia niepowodzenia w dotarciu do Drugiego. Zawsze
wskazują na poczucie porzucenia lub braku rozróżnienia w rzeczywi-
stej i trwającej sytuacji (Conte 2010). Myśli o śmierci wydają się często
jedynym wyjściem z wyczerpującej walki o odzyskanie podmiotowości.
Poczucie braku godności, które jest głęboko zakorzenione w doświad-
czeniu cielesnym, pojawia się w momentach najtrudniejszych, ale
także w tych oznaczających krok rozwojowy w terapii i wzrost, w któ-
rych pacjent staje się bardziej świadomy własnych trudności.
W GABINECIE | „To jest bez sensu. Zawsze myślałem, że coś jest ze
mną nie tak. Nie chodzi o charakter. Inni nie rozumieją. Chodzi o coś
innego, to tak jakbym była «nieparzysta». Im bardziej zdaję sobie
sprawę, jak trudne są dla mnie relacje, tym mocniej czuję się zmę-
czona. Jak gdybym miała odbudować drogę, która dla innych jest
oczywista, podczas gdy dla mnie jest ciągłą walką”.
Nawet pozornie błahe wydarzenie, jak poczucie wykluczenia
w gronie przyjaciół, może wywołać poczucie dezorientacji i szaleń-
stwa. Osoba, w odniesieniu do znaczących osób, z którymi regulowanie
odległości jest z definicji ciągłą huśtawką, nie jest w stanie wydobyć się
z zamętu własnych i cudzych doświadczeń.
Dobrze identyfikowalna emocja, jakkolwiek byłaby ona inten-
sywna i nieprzyjemna, jest łatwiejsza do zniesienia niż niewie-
dza, co się czuje. Acting out staje się wtedy sposobem na złagodze-
nie tego odczucia. Poszukiwanie skrajnych doznań sensorycznych
(nadużywania substancji psychoaktywnych, poszukiwania niebez-
pieczeństw, intensywnych zachowań seksualnych) lub zachowania
autoagresywne mają sprawić, że przypływ emocji staje się znośny.
To działania w celu wytrzymania emocji lub udręki związanych
Zamówienie numer 22317 111Andreana Amato
z dezorientacją w emocjach. Ból fizyczny jest „lepszy” niż ten psy-
chiczny (Salonia 2013b).
W GABINECIE | M. opisuje jeden z takich momentów. Opowiada, że
czuł, jak wariuje podczas rozmowy ze swoją dziewczyną: „Nic z tego
nie rozumiałem, ona przyjmuje kwiaty i prezent, mówi, że jestem naj-
słodszą osobą na świecie... potem mówi mi, że czuje się z tym źle i że
lepiej będzie się nie widywać, potem podchodzi, całuje mnie w usta
i martwi się o mnie: nie rób głupot! Niech pani zobaczy, w tamtej
chwili rozczuliła mnie… ale dlaczego nie możemy być razem? Wtedy
zrodził się we mnie niepokój... więc wsiadłem na motor i jeździ-
łem z zawrotną prędkością… Zatrzymałem się w barze po papierosy,
przed budynkiem stał facet, jakiś oszołom. Gapiłem się na niego,
więc doszło do bójki. Stoję tam, przed gościem większym ode mnie,
który szuka kłopotów… Czuję energię napływającą od moich stóp aż
do głowy i rąk. Adrenalina rośnie, nic już nie rozumiem… ale czuję, że
żyję i ciosy nie sprawiają mi bólu”.
W doświadczeniu borderline samouszkodzenie, które nie jest rytu-
alne, a impulsywne, jest niezmiennie następstwem oszustwa relacyj-
nego. Jeśli oszustwo nie jest bardzo inwazyjne, osoba podda się poczu-
ciu winy, aby utrzymać „jednoznaczny” obraz znaczącego Drugiego,
który inaczej stałby się niezrozumiały, bo nosiłby znamiona ambiwa-
lencji. W tym momencie jest to jedyny sposób, aby wrócić do jednej,
zrozumiałej emocji.
W GABINECIE | Pacjentka mówi mi o pewnym zdarzeniu: znany
jej od lat lekarz, któremu bezgranicznie ufa, żegnając się po wizy-
cie mówi do niej ze śmiechem: „Jaka jesteś piękna, schudłaś, wyglą-
dasz świetnie… gdybym tylko był kilka lat młodszy!”. Jego słowom
towarzyszy gest, całus i przytulenie, które w jej odczuciu są czulsze
niż zwykle. Dopiero potem G. doświadcza niepokojącego uczucia.
„Wracałam do domu, byłam oszołomiona… zaczęłam się źle czuć.
Nigdy się tak nie zachowywał. Zawsze był miły, ale bardzo oficjalny,
uprzejmy. Za każdym razem podczas wizyty każe mi się rozebrać
tylko w jednej części, tak bym zawsze była jak najbardziej zakryta…
112 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
Poczułam się jak gówno. W domu nie mogłam myśleć o niczym
innym, nie rozumiałam. Pocięłam się pod prysznicem”.
W logice G. taki język i poufały gest ze strony dużo starszego od
niej mężczyzny, pełniącego rolę opiekuńczą, są czymś niepokojącym.
G. pochodzi z rodziny muzyków, ma doskonale wykształconych rodzi-
ców, zwracających uwagę na język dyktowany przez pełnione społecznie
role. Jednocześnie ufa tej osobie od wielu lat, zatem kiedy jej słowa i gesty
stają się dla niej niezrozumiałe, G., „tnąc się”, nie chce umrzeć, ale próbuje
znieść udrękę. Acting out, w odróżnieniu od próby samobójczej, ma swoją
logikę, której zawsze należy szukać w relacji, także tej terapeutycznej.
W GABINECIE | D. opowiada mi o trudnym wieczorze, który przepła-
kała, wmawiając sobie, że nigdy nie będzie w stanie ukończyć pro-
jektu na egzamin. Ciągle powtarza, że jest bezwartościowa. Siada na
krześle z wyrazem bólu, przygnębienia, irytacji. Mówi o problemach
z koncentracją, zmęczeniu spowodowanym napiętym harmonogra-
mem, jak sprawy nie układają się jej na studiach. Pytam, co się stało
w ciągu dnia lub dnia poprzedniego. Udaje jej się wyodrębnić wyda-
rzenie z udziałem wykładowczyni z kursu. „Wysyłam do niej e-mail,
ponieważ okazało się, że moja rezerwacja online na egzamin jest nie-
widoczna. Zmartwiłam się. Cały ten wysiłek włożony w projekt… a mia-
łabym nie zdać z powodu jakiegoś problemu w systemie. Piszę do
niej z prośbą o pomoc w zrozumieniu, dlaczego nie jestem zareje-
strowana, mam przecież pisemne potwierdzenie. Wiem, że zgodnie
z regulaminem to profesor przeprowadza onlinowe zapisy w systemie.
Wydało mi się obraźliwe, gdybym bezpośrednio zapytała ją: «…A może
pani o tym zapomniała?» Odpowiedziała, że to mój problem, że być
może byłam niedokładna dokonując procedury zapisu i w związku
z tym mam porozmawiać z sekretariatem. Powiedziała to tak po pro-
stu, sucho”.
Wyjaśniamy wspólnie szereg szczegółów. Z wypowiedzi D. wynika,
że wie, jak sprawa powinna być załatwiona, że może być tego pewna.
D. wie także, że „wybuchła”, widząc jak wykładowczyni jej zaprzecza
i odpowiada w „suchy” sposób. Profesorka zdefiniowała ją jako nie-
dokładną, podczas gdy D. nie postrzega tak samej siebie. „Poczułam
się «zbyta», takim wrzodem na tyłku, podczas gdy to był jej błąd.
Zamówienie numer 22317 113Andreana Amato
Może na początku poczułam złość, ale potem zawsze tak robię, wzra-
sta u mnie przygnębienie... i w ten sposób to ja czuję się źle”.
Sytuacją w której osoba z językiem borderline nie jest w stanie się
odnaleźć, jest zaprzeczanie faktom lub narzucanie znaczenia, które
do niej nie należy. Nawet wściekły gniew, według DSM-5 „występujący
w odpowiedzi na drobne lekceważenie lub obrazę” (ATP 2023: 928),
w rzeczywistości opiera się na żelaznej logice. Wynika z poczucia bycia
oszukanym, nie znając powodów. Wściekłość pomaga osobie nie zwa-
riować w relacji, w której druga osoba robi coś przekraczającego albo
agresywnego, zaprzeczając lub dewaluując jej postrzeganie.
Gniew wyraża potrzebę jasności i jest nieodzownie związany
z potrzebą usłyszenia: „Masz rację”. Nie dotyczy racji odnośnie do fak-
tów czy też w jaki sposób potoczyły się sprawy, ale potwierdzenia włas-
nej percepcji: „To, co poczułam względem siebie lub ciebie, zawiera
prawdę”.
Jeżeli takie tło jest ukonstytuowane, negocjowanie znaczeń i akcep-
tacja odmienności wzajemnych doświadczeń, intencjonalności czy
relacyjnych rezultatów, do których prowadzą, staje się możliwe. Jeśli
tak się nie dzieje, nie ma miejsca na nic innego poza bardzo bolesnym
uczuciem „zwarcia systemu” i szaleństwa. Osoba z językiem border-
line nie jest w stanie odróżnić zaprzeczenia własnego doświadcze-
nia od doświadczenia drugiej osoby, które może być zasadniczo inne.
Skrajna, naprzemienna hiperidealizacja i dewaluacja, o których mowa
w 2. kryterium DSM-IV (1996) (nieobecne we wskazaniach diagno-
stycznych DSM-5 (Gionfriddo 2013), związane są z niemożnością zaak-
ceptowania ograniczeń Drugiego. To czynnik tworzący dezorientację
i budzący przerażenie przed byciem oszukanym. Konieczne staje się
wówczas rozszczepienie rzeczywistości i relacji, jakby ich polaryzacja:
albo czarne, albo białe.
Zdaniem niektórych autorów (Correale i in. 2009), wymiar dysocja-
cyjny nie jest swoistym wzorcem przejściowej reakcji na intensywną
traumę afektywną (tak jak to było opisane w kryteriach DSM-IV), ale
znacznie szerszym i rozleglejszym stanem, który pomimo że ulega
wzmocnieniu w wyniku szczególnie stresujących wydarzeń, to jednak
charakteryzuje całe doświadczenie psychiczne pacjenta.
114 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
Zawężenie świadomości i depersonalizacja mogą prowadzić zarówno
do wzrostu tego napięcia, aż staje się ono nie do zniesienia (stąd wyżej
wspomniane pobudzenie), jak i do drastycznego spadku wrażliwości.
Według terapii Gestalt również w tym przypadku akcent pada na
pojawienie się podobnych doświadczeń na granicy kontaktu w relacji
z Drugim (Gionfriddo 2013).
W GABINECIE | Pewna pacjentka opisuje mi powtarzające się do-
świadczenie w jej życiu zawodowym. Gdy staje przed wyzwaniem za-
prezentowania się nieznajomym ludziom, doświadcza uczucia nie-
pokoju, skurczu żołądka i jednocześnie pustej „głowy”. „Od poczucia
bycia spokojną, obecną w sytuacji, przechodzę do utraty przytom-
ności umysłu, nie mogę zebrać myśli. Wydaje się, że moja głowa jest
oddzielona od ciała, czuję się oszołomiona, nie widzę i nie słyszę
wyraźnie. Pomieszczenie staje się coraz większe, ludzie się oddala-
ją… tak jakby wszystko działo się w zwolnionym tempie”. Pytam ją,
co się dzieje w takich momentach z uczuciem silnego niepokoju.
„Właściwie ustępuje. Niewiele czuję, tak jak bym była pod narko-
zą. Powtarzam sobie, że nie potrafię, że zrobię okropne wrażenie,
że wszyscy zobaczą, że coś jest ze mną nie tak. Myśli nie ustają, ale
w ciele nic nie czuję. To trochę jak unoszenie się na wodzie. I po-
zwalam mówić komuś innemu.”
Wydaje się, że dla osoby z językiem borderline depersonalizacja
i desensytyzacja są sposobami na zniesienie nieodłącznej dwuznacz-
ności sytuacji. Nie będąc w stanie dociec co inni myślą i czują, i nie
potrafiąc rozróżnić własnych emocji strachu, ekscytacji itp., „wyłącze-
nie ciała” jest rozwiązaniem na złagodzenie niezrozumiałej fali. W ten
sposób złożoność pola zostaje uproszczona.
Innym doświadczeniem jest samookaleczenie związane z desen-
sytyzacją, która niesie lęk przed zniknięciem, śmiercią w byciu zde-
sentyzowanym (lęk, który sytuuje się bardziej w spektrum zaburzeń
psychotycznych).
Nie jest to impulsywny akt, który łagodzi dezorientację w „tu i teraz”,
ale próba powrotu do czucia: odnalezienie siebie poprzez krew, która
daje ciepło. W tych doświadczeniach widoczne jest poważne zaburzenie
Zamówienie numer 22317 115Andreana Amato
funkcji Id w Self, często wynikające z traumatycznych doświadczeń,
w których ciało zostało głęboko zdezorientowane i naruszone (takie jak
wykorzystywanie seksualne w rodzinie) (Salonia 2013b).
Świat wyszedł z formy
I mnież to trzeba wracać go do normy!
Hamlet, akt I, scena V3
Jak być sobą, nie dusząc drugiego;
i jak otworzyć się na drugiego, nie dławiąc siebie?
To absolutnie niezbędne pytanie,
jeśli chcemy uciec od śmiercionośnych i krwawych rewolt,
które obecnie ożywiają i pobudzają chaos świata.
Edouard Glissant4
Zanim omówię konkretne aspekty gestaltowskiej pracy z tym stylem
doświadczania, chciałabym podzielić się kilkoma refleksjami na temat
przytoczonych fragmentów prac terapeutycznych w modelu opracowa-
nym przez Kernberga (Clarkin, Yeomans, Kernberg 2000), dodając moż-
liwe interpretacje w perspektywie gestaltowskiej. Komentarze te są
nieopublikowanymi spostrzeżeniami prof. Giovanniego Salonii, dyrek-
tora Instytutu Terapii Gestalt Kairos. Uzupełnię je uwagami, bazując na
teoretyczno-klinicznych zasadach terapii Gestalt, które nakreślą specy-
fikę metody pracy z osobami z językiem borderline (PBL): model GTBL,
czyli Gestaltowskie Tłumaczenie Języka Borderline, opracowaną przez
tego samego autora (Salonia 2013b).
3 W. Szekspir, Hamlet, królewicz duński, tłum. J. Paszkowski, Warszawa: PIW, 1986.
4 É. Glissant, Poetica del diverso, Roma: Meltemi, 1998, 19–20.
116 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
Fragmenty pracy klinicznej pochodzą z transkryptu sesji (dokład-
nie pietnastej) z osobą z językiem borderline (PBL), prowadzonej przez
terapeutkę zgodnie z modelem psychoterapii skoncentrowanej na prze-
niesieniu (Clarkin, Yeomans, Kernberg 2000). Intencją i celem nie jest
komentowanie pracy koleżanki (ryzykując jedynie uwagi wynikające
z innej perspektywy), ale podzielenie się jedną z możliwych percepcji,
moim zdaniem wzbogacającą. Mając na względzie to, że opis przytacza
jedynie piętnastą sesję, nie widząc tła czternastu poprzedzających spo-
tkań i nie mając dostępu do informacji o pacjentce, które pochodziłyby
z innych źródeł, refleksje pozostają w „tu i teraz”, zarówno w aspek-
tach pozytywnych, jak i problematycznych.
Sesję poprzedza niewypowiedziane. Przed spotkaniem z terapeutką
pacjentka informuje sekretarkę, że zamierza popełnić samobójstwo,
zażywając tabletki. Sekretarka zgłasza to terapeutce, o czym pacjentka
wie (zgodnie z wcześniej zawartym kontraktem).
Pacjentka: Witam (odchrząkuje) mmhm… Chcę zacząć od tej sprawy,
że wczoraj nie przyszłam… wczoraj rano lało jak z cebra, a mój
samochód nie nadaje się na jazdę w deszczu. Gdybym naprawdę
chciała tu być, prawdopodobnie nawet bym o tym nie pomyślała.
To był sposób, żeby nie musieć sobie radzić z przyjściem tutaj
[pacjentka zaczyna dostrzegać, że nie chce tu przychodzić].
Terapeutka: Myślę, że to bardzo ważna sprawa do przyjrzenia się na
teraz. Moja sekretarka poszła pani na rękę i przesunęła termin.
Ale… powinna była pani tu być o 12.15, a mamy 12.25. Dzięki prze-
sunięciom mogłam się z panią dziś zobaczyć. Sekretarka poszła
pani na rękę, a była pora obiadowa i myślałam, jak pani wspomi-
nała, że łatwiej jest pani przyjeżdżać poza porannymi godzinami
szczytu. Ale nie jest dla mnie jasne, czy to ma dla pani jakąkolwiek
wartość, więc zniechęcam się do tego, jak (…) [Terapeutka zgadza
się, że to ważny temat i konfrontuje pacjentkę z jej niechęcią do przy-
chodzenia na terapię, wyrażoną w dzisiejszym spóźnieniu na sesję].
KOMENTARZ SALONII: Wydaje się, że „tu” stało się miejscem trudnym
lub niebezpiecznym (chwila przerwy). Zastanawiam się, czy chęć zabi-
cia siebie, i to w dość brutalny sposób, jest związana z „tutaj”...
Zamówienie numer 22317 117Andreana Amato
Pacjentka: (przerywa) Nie chciałam tu dzisiaj być [Pacjentka potwier-
dza, że nie chciała tu dzisiaj być].
Terapeutka: Cóż, w tej chwili nie chodzi o to, czy chciała pani tu dzi-
siaj być czy nie, ponieważ będą różne chwile, kiedy pani może tego
nie chcieć lub może żywić niechęć, by tu przychodzić. Chodzi o to,
że pani musi być tutaj i to jest część terapii. Nie oczekuję, że pani
zawrze ze mną umowę, że będzie czekać z niecierpliwością, by tu
przyjść. Doskonale rozumiem, że czasami nie będzie miała pani
ochoty tu przychodzić i to jest jeden z punktów, którym musimy się
zająć. Ale jeśli zamiast nad tym pracować, pani podejmuje zgodne
z tym działania, to oznacza, że być może ten rodzaj terapii nie
jest dla pani odpowiedni. Ta terapia wymaga, by pani dobrze się
zachowywała [Terapeutka odwołuje się do kontraktu, podkreślając,
że pacjentka musi przyjść bez względu na to, jak się czuje; inaczej
nie będzie w stanie poddać się terapii. Terapeutka kładzie nacisk na
kontrakt, zamiast przedwcześnie zagłębiać się w dynamikę].
Pacjentka: Mmhm mmhm
Terapeutka: Tak jak pani powiedziałam, pani musi tu być, wno-
sząc wszystkie swoje problemy i wszystkie trudności, a ja będę
dostępna, by nad nimi z panią pracować. Ale nie będę w stanie,
nawet jeśli bym chciała, ale czego nie chcę robić, biec za panią,
kiedy pani mówi: „Nie, nie chcę przyjść” albo: „Czuję się tak czy
inaczej”. Nie jest możliwe prowadzić terapii w ten sposób. Zdaję
sobie z tego sprawę i mam nadzieję, że pani też to dostrzeże
[Terapeutka wzmacnia przekaz: żadnego leczenia, chyba że pacjent-
ka zgodzi się przyjść bez względu na to, jak się czuje] (chwila prze-
rwy). Ale skoro pani tu jest, poza tym, że mówi mi, że nie miała
ochoty tu przyjechać, to co się dzieje? Miała pani przynieść te leki.
Ma je pani ze sobą? [Terapeutka przechodzi natychmiast do tema-
tu gróźb samobójczych pacjentki (przekazanym osobom trzecim,
przed tą sesją). Nalega, aby pacjentka dała jej leki, które przetrzy-
muje z zamiarem samobójstwa].
KOMENTARZ SALONII: Tak, widzę. „Tutaj” nie jest dla niej najwspanial-
szym miejscem. Zastanawiam się, czy przyjście tutaj wzmacnia czy
osłabia chęć skończenia ze sobą!
118 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
W jej „tu i teraz” relacja terapeutyczna jest ramą, która pozwala
nadać znaczenie słowom i doświadczeniom pacjentki. Oprócz przy-
pomnienia kontraktu i zasad, których należy przestrzegać, trudność
pacjentki z punktualnym przybyciem i respektowaniem zobowiązania
można połączyć z tym, co dzieje się w relacji terapeutycznej, i dzięki
temu pomóc jej zbadać, jak bardzo „tu” terapii jest w danym momencie
czymś, co zwiększa (lub zmniejsza) niepokój.
W przypadku osoby z językiem borderline przerwy lub spóźnienia
oznaczają często albo narastające niezadowolenie z terapii, albo więk-
szą autonomię.
Pacjentka: Mhm, mhm. (chwila przerwy) Prawdę mówiąc ja też mam
uczucie, że nie ma nikogo, kto by mi mógł pomóc. Nawet jeśli szu-
kam pomocy, czuję, że pomoc, której potrzebuję, i ciężar, którym
jestem, są zbyt duże, aby ktokolwiek mógł je udźwignąć, więc
lepiej żebym stawiła temu czoła sama. A jeśli nie mogę sobie sama
z tym poradzić, cóż wtedy jest tak, jak jest [Pacjentka odpowiada
na konfrontację, niemal interpretację, przez pryzmat skrajnej repre-
zentacji siebie wewnętrznej, jako kogoś potrzebującego i proszą-
cego o niemożliwe. Ta reprezentacja siebie podsyca egosyntoniczną
autodestruktywność pacjentki, ponieważ niesie ze sobą poczucie
bezradności].
Terapeutka: Cóż, czy chciałby pani spróbować zrozumieć, co się
dzieje, kiedy pani tworzy sytuację, której, jak twierdzi, obawia się?
KOMENTARZ SALONII: Wydaje się, że gdy pani mówi o swojej rozpaczy,
a mówi to wyrażając chęć samobójstwa, zamiast poczucia bycia zrozu-
mianą w swojej rozpaczy czuje się zdezorientowana, ponieważ wzbu-
dza u innych złość. Być może dla osób, które są obok pani, strach przed
tym, co może zrobić, jest tak silny, że nie pozwala im zobaczyć tej roz-
paczy? Myśli pani, że to także dzieje się „tu”?
Kolejną z podstawowych zasad modelu Gestaltowskiego Tłuma-
czenia Języka Borderline jest relacyjne odczytywanie objawów i za-
chowań pacjenta. Nadanie nazwy (dezorientacja) temu, co dzieje się
z pacjentką w spotkaniu z Drugim, pozwala zrekonstruować relacyjną
Zamówienie numer 22317 119Andreana Amato
fabułę wzajemnych doświadczeń, w ramach których zachowania, na-
wet te skrajne, nabierają znaczenia.
Dopiero po potwierdzeniu doświadczenia pacjentki (poczucia
bycia niezrozumianą w swojej rozpaczy) możliwe staje się zestawie-
nie jej doświadczenia z doświadczeniem osoby naprzeciwko, terapeuty
(strach i złość osób znaczących w obliczu tak wielkiej rozpaczy).
Dla GTBL charakterystyczna jest również praca terapeutyczna „na”
i „w” granicy kontaktu pola doświadczeniowego pacjent–terapeuta.
W jaki sposób obecność terapeuty przyczynia się do współtworze-
nia określonej intencjonalności? I jak może wspierać następny krok,
zawarte w niej „teraz-na-potem”?
Pacjentka: Czy tak właśnie się stało?
Terapeutka: Tak. Zatem pani zachowuje się w taki sposób, że nie
tylko naraża swoje życie (prawie się pani zabiła), ale także zaczyna
być pani ciężarem dla wszystkich innych. Powiedziała pani, że
w zeszłym tygodniu były dwie osoby, dla których była pani cię-
żarem. Peter wziął na siebie ten ciężar, ale jeśli będzie pani robić
tak dalej, to takie postępowanie może zniszczyć tę relację, a pani
nie wie dokładnie, jak długo będzie chciał z panią być. Nie tylko
go pani okłamuje, ukrywając przed nim różne rzeczy. Każdy czło-
wiek, prędzej czy później, może mieć dość i myślę, że w jakiś spo-
sób pani go do tego prowadzi. Jest to swoisty paradoks, że z jednej
strony pragnie pani mieć kogoś, kto jej pomoże, kogoś, kto będzie
się nią interesował, i pani nie będzie samotna i bezbronna, a jed-
nocześnie robi pani wszystko, by znaleźć się w sytuacji samotności
i bezbronności [Terapeutka pogłębia swoją interwencję: konfron-
tuje pacjentkę z destrukcyjnym wpływem jej zachowań samobój-
czych na partnera i wewnętrznym rozłamem pacjentki. Rozpaczliwą
potrzebą pomocy przy jednoczesnym działaniu, które powoduje, że
ci, którzy pomagają, mają jej dość. Odnosi się to również do prze-
ciwprzeniesienia terapeutki, użytego tutaj podprogowo, jako jeden
z aspektów interwencji].
Pacjentka: Po prostu jestem przyzwyczajona do czucia się w ten
sposób [Pacjentka uznaje wewnętrzny rozłam, ale prowokacyjnie
stwierdza, że tak właśnie jest].
120 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
Terapeutka: Myślę, że jest pani przyzwyczajona do czucia się w ten
sposób, ale to do niczego nie prowadzi. Faktem jest, że jest to bez-
użyteczne, poza wyjątkiem, kiedy może być bardzo skuteczne w pani
samobójczym działaniu. Kiedy umierałaby pani, mogłaby powie-
dzieć: „I co z tego, że umrę?”. Wiem, że tak mi pani odpowie, jednak
warto się nad tym zastanowić. Jeśli pani umrze, to że się z panią nie
zgadzam… ale to prawda, ma pani tę moc. To, że pani tutaj jest, i ja
też tutaj jestem, oznacza, że próbujemy znaleźć rozwiązanie dla pani
życia, wiedząc, że nie będę w stanie omawiać żadnych możliwości
po pani śmierci. Myślę, że to, co pani powiedziałaby „I co z tego, że
umrę?”, dotyczy kwestii wrogości [Terapeutka konfrontuje pacjent-
kę z jej biernością i trzymaniem się swojej autodestrukcyjnej części.
Oferuje swoją pomoc, ale podkreśla fakt, że nikt nie byłby w stanie po-
wstrzymać pacjentki, gdyby naprawdę zdecydowała się na samobój-
stwo, co stanowi realne zagrożenie dla leczenia. Pośrednio terapeutka
odmawia wzięcia odpowiedzialności za przetrwanie pacjentki].
KOMENTARZ SALONII: Poszukuje pani miejsca, w którym „to” się nie
wydarzy. Ponieważ kiedy pani się tak czuje, myśli tylko, aby umrzeć,
i nie dba o nic innego.
Jest to wsparcie „teraz-na-potem”, rozwojowej intencjonalności za-
wartej w pozornie „niezmiennych” słowach i doświadczeniach pacjentki.
Wypowiedzi kobiety dotyczące jej własnego sposobu odczuwania
nie stanowią jedynie prowokacji czy prośby o nieograniczoną dostęp-
ność. Wskazują przede wszystkim na doświadczenie cielesno-relacyjne
(pragnienie spotkania z Drugim, bycia przyjętą i zrozumianą), którego
pierwotna intencjonalność skrystalizowała się i zablokowała w strachu
przed ponownym i ciągłym niezrozumieniem oraz zranieniem.
Pacjentka: Ale jeśli czasami tak się czuję, to czy powinnam zaprze-
czyć, że tak się czuję?
Terapeutka: Nie, rozumiem, że pani może się tak czuć. Wszystko,
czego od pani potrzebuję i czego pani potrzebuje od siebie samej,
to żeby pani nie zachowywała się w ten sposób. Myślę więc, że do-
szłyśmy do ładu w tym, dlaczego chce pani „triumfalnie” umrzeć.
Zamówienie numer 22317 121Andreana Amato
Uśmiecha się pani, kiedy to mówię, ale o to właśnie chodzi. To
właś nie udowodniłoby, że nikt nie może pani pomóc i że nigdy nie
było nikogo, do kogo mogłaby się pani zwrócić. Ani Peter, ani te-
raz ja, ani setka innych osób, z którymi miała pani kontakt przede
mną. Zemsta jest ważniejsza niż życie. I to byłby wielki triumf,
pani by nie żyła, ale udowodniłaby, że nikogo przy niej nie było.
Byłaby pani najpotężniejszą osobą na świecie. To jest ta pani dzie-
cinna część, która tutaj działa. Triumfalna porażka, osiągnięcie
tej porażki jest warte całej pani energii, każdej jej cząstki. Udane
samo bójstwo [Terapeutka ponownie wzmacnia kontrakt terapeu-
tyczny: pacjentka może mieć myśli samobójcze, o ile nie wprowa-
dza ich w czyn. I szybko przystępuje do konfrontacji z triumfalnym
uśmiechem pacjentki, gdy ta wierzy, że ma moc zatriumfowania nad
terapeutką, zabijając się. Szybka interpretacja przeniesienia w „tu
i teraz”, związana z wyzwaniem kontraktu terapeutycznego, od-
zwierciedla doświadczenie kliniczne terapeutki].
KOMENTARZ SALONII: Dobrze! O to chodzi. Jak się zachować, kiedy czuje
się pewne rzeczy? Widzi to pani? Czasami może się zdarzyć, że czu-
jemy się przytłoczeni uczuciami lub doświadczamy uczuć destrukcyj-
nych… co jest ważne, to aby nie podejmować działań w związku z tym,
czyli aby nie krzywdzić siebie i innych, ale poprosić o pomoc, zapytać
kogoś o sens tego, co się dzieje. Rozumiem, że czasami nie pyta pani o to
w oczywisty sposób, ale grożąc samobójstwem. To wywołuje u innych
reakcje złości lub strachu. Kto wie… może jeśli mówiłaby pani o swojej
rozpaczy, innym byłoby łatwiej spotkać panią bez lęku i irytacji. W każ-
dym razie inną rzeczą jest „czuć”, a inną jest „działać”.
Chodzi o połączenie „czucia” i „działania”, ale przede wszystkim
o potwierdzenie i pomoc osobie w określeniu tego, co czuje, by później
zestawić jej doświadczenie z doświadczeniem drugiej osoby.
Pacjentka: Rozumiem, że muszę zmienić swój sposób myślenia.
Terapeutka: Nie wiem, czy pani to rozumie.
Pacjentka: Nie, jest część mnie, która to rozumie. Naprawdę jest. Ale
jest także...
122 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
Terapeutka: (przerywa) Nie wiem, może pani w tym momencie stara
się być tylko uprzejma. Pani się teraz uśmiecha, również na te
słowa.
Pacjentka: Mhm, mhm
Terapeutka: Bardzo się martwię, że to może nie zadziałać. I że wystą-
pią „małe zabójstwa sesji”, ponieważ pani czas jest bardzo ograni-
czony. Narzekała pani, że dwie godziny tygodniowo to za mało, ale
pani nie ma dwóch godzin tygodniowo. Pani ma pół godziny tygo-
dniowo, trzy kwadranse tygodniowo [Terapeutka poszerza inter-
pretację (…)].
Pacjentka: Ma pani absolutnie rację.
KOMENTARZ SALONII: Rozumiem, że to może być dla pani trudne. Czasami
kiedy pani mówi, że rozumie, mam wrażenie, że chce mnie zadowolić,
ponieważ boi się pani mi powiedzieć, że się nie zgadza. Tak jakby próbo-
wała być pani uprzejma. Proszę spróbować powiedzieć mi także rzeczy,
co do których nie jest pani przekonana...
Terapeutka: Tak, cóż, powinnyśmy mieć nasze dwie pełne sesje w ty-
godniu, ani minuty mniej.
Pacjentka: A więc rujnuję to wszystko, co robimy.
Terapeutka: Cóż, myślę, że borykamy się z tym właśnie dlatego, że
upieram się, iż jest to problem. Fakt, że pani dziś tutaj jest dowodzi,
że ta druga strona istnieje, a ja polegam na tej drugiej stronie. (…)
Ale prawdę mówiąc pani sprawia wrażenie, że nie możemy na to
liczyć. Myślę, że prawdą może być to, że nie możemy liczyć na pani
decyzję na rzecz życia mimo starań uczynienia życia czymś eks-
cytującym. Pani ma umiejętność stworzenia sobie interesującego
życia, ale teraz widzi pani śmierć, a nie życie, jako coś ekscytu-
jącego. Jeśli tak jest, to istnieje moment, w którym musi się pani
temu przeciwstawić. Brzmi to tak, jakbym głosiła kazanie, próbu-
jąc rozmawiać z niewierzącym, który opisuje, że najlepszą rzeczą
jest śmierć [Terapeutka w obecności pacjentki otwarcie bada możli-
wość sprowadzenia do pozycji bezsilnego „kaznodziei na rzecz prze-
trwania” i osoby posiadającej zdrową część wewnętrznych konflik-
tów występujących u pacjentki]
Zamówienie numer 22317 123Andreana Amato
Pacjentka: Opisuję to w ten sposób, ponieważ tak właśnie się czuję
(…)
Terapeutka: Przyciąganie śmierci.
Pacjentka: Nie lubię tego, nie zawsze lubię taka być. Tak, są chwile,
kiedy lubię być taka, i czuję, że to jest właściwa droga, taka jest
i taka będzie. Ale są też inne momenty, gdy po prostu czuję, że bar-
dzo się starałam i nic nie wydaje się zmieniać. Na jakiś czas będzie
lepiej (...)
Terapeutka: (przerywa) Wie pani, jedną rzecz muszę powiedzieć
odnosząc się do tego… pani tak bardzo się starała, ale sądząc po
wynikach, myślę, że starała się pani w sposób, który nie był sku-
teczny. Zamiast uporać się z wewnętrznym konfliktem, pani mani-
pulowała ludźmi, okłamywała ich i próbowała rozwiązać swoje
problemy poprzez próby samobójcze… Więc próba, przykro mi
to mówić, ponieważ rozumiem, że mogła pani włożyć w to wiele
wysiłku, ale nie jestem pewna co do natury tego, co próbowała
pani osiągnąć, ani tego, co faktycznie pani osiągnęła.
KOMENTARZ SALONII: Widzę pani złość i nieufność. Negatywne uczucia
i chęć śmierci nie znikają pomimo całego trudu i zaangażowania. Wiem.
Droga jest długa. I byłoby zrozumiałe, gdyby mi pani powiedziała o swo-
jej złości i braku zaufania… ci lekarze… gadają, gadają… a później i tak to
ja zostaję z moją rozpaczą. Rozumiem. Niech pani postara się dalej ufać,
mimo wszystko. To walka między życiem i śmiercią… na wielu płasz-
czyznach... Ta pani część, która pragnie śmierci, jest zmęczona podtrzy-
mywaniem nadziei. Powiedziałbym, że to zobowiązuje nas do cięższej
pracy. Myślę, że ufając w naszą relację, wzrasta pani. I być może w obli-
czu walki, którą pani nieustannie toczy, będzie pani w stanie być kon-
sekwentna w kontynuowaniu terapii… (teraz lub później) niech pani
powie… według pani, co mógłbym czy powinienem poprawić?
Dwie ostatnie interwencje uznają nieufność i „opór” pacjentki
oraz dostrzegają jej wołanie relacyjne, nie lekceważąc jej potrzeby
utrzymania zaangażowania w terapię. Dają pacjentce możliwość wyra-
żenia własnej nieufności oraz złości „do” i „wobec” terapeutki, nawet
w najmniejszych aspektach. Właśnie te najmniejsze aspekty wzbudzają
124 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
ponownie w pacjentce lęk bycia zdezorientowaną i zranioną, co umoż-
liwia jej pierwszy krok w kierunku przyjęcia punktu widzenia drugiej
osoby zamiast przeciwstawiania się mu.
Terapeutka: Tak, cóż, to przybliża nas do wyjaśnienia, dlaczego
pani to robi. Tym uzasadnieniem jest pani fantazja, i nie mam tu
na myśli fantazji w znaczeniu czegoś nieprawdziwego, ale wra-
żenie, że się pani zaraz rozpadnie. Ale jeśli tak miałoby być, to
dlaczego miałabym panią prosić o coś, co sprawi, że poczuje się
pani gorzej i rozpadnie? [Terapeutka interpretuje to stwierdzenie
jako wyraz paranoicznej reakcji na siebie, że terapeutka mogłaby
zaszkodzić pacjentce] Oznaczałoby to, że ma pani terapeutkę, która
jest tu po to, aby panią zniszczyć i sprawić, by rozpadła się na
kawałki. Zaproponowałabym pani zanurzenie się w stany, które
pani odczułaby i których doświadczyłaby natychmiastowo, kon-
flikty z określonymi osobami, w określonych momentach pani
życia. To wszystko jest poza zasięgiem, ponieważ pani jest prze-
konana, że mając ze mną do czynienia najlepszym sposobem jest
mówić jak najmniej. Robi to pani poprzez nieobecność na sesjach,
poprzez spóźnianie się, a kiedy pani jest, poprzez mówienie jak
najmniej, przy jednoczesnym sprawianiu wrażenia, że mówi pani
dużo, używając stwierdzeń ogólnych. A uzasadnieniem tego, jak
pani wyjaśniła, jest to, że ja proszę o zrobienie czegoś, co pani
zaszkodzi lub panią zniszczy. (…) Mogę to zrozumieć. (…) Ale czy
tak jest? Zbadajmy, czy uzasadniony jest pani pomysł posiadania
złej terapeutki, która jest po to, aby poczuła się pani gorzej i roz-
padła się na kawałki, straciła kontrolę, i czy jest to moim zamia-
rem? [Terapeutka próbuje zinterpretować identyfikację projekcyjną
pacjentki, jej projekcję na terapeutkę własnego, autodestrukcyjnego
wroga wewnętrznego]
Pacjentka: (przerywa) Nie, nie jest tak że...
Terapeutka: (kontynuuje) I musi się pani przede mną chronić.
KOMENTARZ SALONII: Jeśli nie czuje się pani zrozumiana... uruchamia
się w pani potrzeba ochronienia się przede mną...
Zamówienie numer 22317 125Andreana Amato
W sposób konstytutywny, wszystkie istniejące relacje pacjenta
obciążone są niejasnością. Jest to aspekt, na który osoba z językiem
borderline jest bardzo wrażliwa, także w relacji terapeutycznej. Kiedy
ją wyczuwa, natychmiast oddala się, czując się zagrożona!
Pacjentka: (kontynuuje) Niekoniecznie myślę, że to jest pani zamia-
rem. Myślę, że pani może nie rozumieć, że tak się czuję. A to dla-
tego, że tego pani nie mówię.
Terapeutka: To ciekawe, bo ja jestem lekarzem, jestem psychotera-
peutką i powinnam wiedzieć, co robię. Według pani natomiast,
i jest pani o tym głęboko przekonana, skutki tego, co próbuję
z panią robić, sprawią, że poczuje się pani gorzej. Sprawią, że roz-
padnie się pani na kawałki.
KOMENTARZ SALONII: Nawet ja mogę się mylić… co do pani. I myślę, że
nie byłbym w tym pierwszy… czy wie pani, jak wielką różnicę możemy
stworzyć? Że pani mi na przykład powie: „tu doktor nic nie zrozu-
miał...”? Co pani o tym myśli?
Zanim nastąpi możliwość zdecentralizowania postrzegania u pa-
cjent ki, osoba z językiem borderline będzie podkreślać potrzebę rozwi-
kłania relacyjnego znaczenia, do którego te „błędne przekonania” się od-
noszą. Nie oznacza to, że terapeuta rezygnuje ze swojej roli lub na siłę
przyznaje się do intencjonalności, która nie jest jego. Chodzi o uznanie
percepcji pacjentki, choćby jednego najmniejszego elementu, który w re-
lacji terapeutycznej naraża ją na ponowne przerażenie przed byciem
oszukaną i przedefiniowaną.
Pacjentka: Powiem pani, co to przypomina. To jak powtórzenie mo-
jej relacji z matką, kiedy byłam bardzo młoda. Ponieważ nie mo-
głam do niej pójść, nie mogłam ufać, że będzie przy mnie, zarów-
no fizycznie, jak i emocjonalnie, byłam sama… nie było tam za
grosz zaufania. Wszystkim zajmowałam się sama i nie mówiłam
o niczym.
Terapeutka: A więc to, co dzieje się między nami, jest jakby powtórką?
126 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
Pacjentka: Myślę, że jest wiele wspólnego, tak. Moja relacja z ojcem
była taka, że wszystko, co robiłam, polegało na próbach wykona-
nia rzeczy, zadań, i udowodnienia mu, że mogę coś osiągnąć.
Terapeutka: Powiem pani tak: jeśli tak jest, i proszę to sama ocenić,
to powtórzenie pewnych aspektów relacji z matką i ojcem ozna-
cza, że pani myli mnie z nimi [Terapeutka skupia się na „tu i teraz”].
Pacjentka: Cóż, ma to związek z moim stopniem zaufania do ludzi.
Terapeutka: Cóż, wie pani? Może jestem w stanie zrozumieć, co pani
mówi. Ponieważ miała pani takie relacje z rodzicami, jest pani
skłonna wszystkich postrzegać tak, jakby byli pani ojcem lub mat-
ką. A co za tym idzie, nie ma sposobu, w który ja i pani możemy
mieć inny rodzaj relacji, która nie byłaby powtórzeniem, to jest
niemożliwe… [i konfrontuje pacjentkę z jej założeniem, że wszyst-
kie relacje muszą powtarzać model relacji jej z rodzicami. Ponownie
terapeutka nie daje się wciągnąć w badanie przeszłości pacjent-
ki i jest prawdopodobnie podejrzliwa wobec zintelektualizowanej
„psychoanalizy”]
KOMENTARZ SALONII: Czy któreś z moich słów lub moja postawa przypo-
minają pani tamtą relację, w której nie mogła pani zaufać?
Terapeutka: Ale… ma pani do czynienia ze mną, wie pani, hmmm…
Jak rozumiem, mówi pani, że relacje z innymi ludźmi nadal muszą
być tak samo naznaczone, jak były z pani matką i ojcem, którzy
byli pani jedynymi rodzicami. Zatem jeśli tak było z nimi, zdecy-
dowała pani, że musi być tak samo (lub spodziewa się pani, że tak
będzie lub działa pani na rzecz tego, aby tak było) jak z pani matką
i ojcem. Czy to właśnie pani mówi? (…)
Pacjentka: Wydaje się, że tak postępuję, ale nie chcę tego robić. Ale
tak, to jest to, co zrobiłam, tak.
Terapeutka: Czy tak pani zrobiła?
Pacjentka: Tak.
Terapeutka: Tak, ponieważ to jest, hmm… wie pani, to jest… próbuję
powiedzieć, że to jest tak, jakbym była tutaj pani ojcem lub pani
Zamówienie numer 22317 127Andreana Amato
matką, a nie kimś innym. Wie pani, mam być taka jak pani ojciec
i matka.
Pacjentka: Wiem to, ale brak zaufania do innych ludzi wciąż jest we
mnie.
KOMENTARZ SALONII: Myślę, że jeśli pani powie mi, kiedy dokładnie i dla-
czego mi nie ufa (ale dokładnie w momencie, gdy to się dzieje, a więc
które zdanie, które zachowanie pani przeszkadza), możemy zmienić
rodzaj relacji…
W perspektywie Gestalt relacja z terapeutą nie jest powtórzeniem
relacji z rodzicem. Pacjent nie myli terapeuty z postacią z przeszłości,
ale wyłapuje w relacji „tu i teraz” niuans, który ponownie wprawia go
w dezorientację.
Wspieranie „teraz-na-potem” oznacza otwarcie obecnej relacji na
inną możliwość współtworzenia, na granicy kontaktu. Pacjent może po-
wiedzieć terapeucie konkretnie, które elementy (nawet te najmniejsze)
go dezorientują i ranią, a terapeuta jest otwarty i gotowy wziąć je pod
uwagę. Pozwala to pacjentowi wyjść z postrzegania terapeuty jako „nie-
omylnego”. Postrzegania, którego pacjent się trzyma, aby móc tolerować
przerażenie przed byciem ponownie oszukanym i porzuconym. Przybliża
otwarcie się pacjenta na relację, w której wreszcie różnice w percepcji
i doświadczeniach niekoniecznie niosą ze sobą oszustwo, udrękę i ból.
Terapeutka: Pani ma kontrolę nad swoim życiem i swoją śmiercią.
Pacjentka: Ale czuję, że mam większą kontrolę nad śmiercią.
KOMENTARZ SALONII: Wydaje się ostatnią deską ratunku, kiedy nie
udaje się być zrozumianą. Przynajmniej jedna rzecz będzie jasna: chcę
umrzeć i umieram… by wyjść z dezorientacji i rozpaczy.
Dla osoby z językiem borderline acting out jest sposobem na wyj-
ście z udręki dezorientacji.
Terapeutka: Cóż, myślę, że ma pani taki rodzaj przeniesienia i ono
znowu budzi lęk. To jest ta część, którą dodaje pani swoją myślą,
128 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
tą triumfalną, wie pani. Pani jest małą dziewczynką, która ma całą
tę moc. Więc jest pani małą dziewczynką w tym sensie, że rozu-
muje w ten sposób, poprzez analogię, uogólniając, od jednej rze-
czy do jakiejkolwiek innej, co jest rozumowaniem dzieci, gdy są
bardzo małe. To także sposób poradzenia sobie i przystosowania
się, typowy dla dzieci. Bo co może zrobić dziecko, które nie ma
kontroli nad swoim życiem, tak jak pani? Co mogłoby zrobić poza
powiedzeniem „potrafię zapanować nad moją destrukcyjnością”?
Mogę to zrobić, nie potrzebuję, aby inni to robili. To zrozumiały
dla dziecka sposób radzenia sobie z trudnościami.
Pacjentka: Ale ja nie jestem małą dziewczynką.
Terapeutka: Ale to wciąż istnieje. I to jest wyjaśnienie, dlaczego
pani czasami czuje się jak dziecko. Pani zdecydowanie zacho-
wała te dwa sposoby, te rozwiązania, od dzieciństwa. Są bardzo
wyraźne.
Pacjentka: Tak.
Terapeutka: To najlepsze, co może pani zrobić.
KOMENTARZ SALONII: Czasami powraca w nas dziecko. Aby dziecko
mogło dorosnąć, musi być zrozumiane i przyjęte. Za każdym razem,
gdy pani nie czuje się zrozumiana i zaakceptowana, mała dziewczynka
wybucha… i próbuje wydostać się z rozpaczy, nawet za cenę ranienia
siebie samej… być może dzisiaj to dziecko było w stanie powiedzieć
więcej… przejdźmy do podsumowania... Co może pani dziś ze sobą
zabrać…? (powiedziane partnerskim tonem) poza… oczywiście decyzją,
by przyjść na czas i nie popełnienić samobójstwa…
Jak pomóc osobie z językiem borderline w „znalezieniu słów do
opowiedzenia o sobie” (Conte 2010)?
Początki relacji terapeutycznej z osobami, które cechuje ten styl
relacyjny, często bywają „trudne, sprzeczne, żądania są ambiwalentne”
(Conte 2010).
W GABINECIE | Podczas pierwszego spotkania L. mówi, że to jest jej
druga próba terapeutyczna. Czuje, że poprzednia terapia zapewne
pomogła jej ograniczyć zachowania impulsywne i samookaleczanie,
Zamówienie numer 22317 129Andreana Amato
ale nadal czuje się źle, i nie wie dlaczego. Jednocześnie podkreśla:
„Próbowałam terapii z mężczyzną, bo nie mam szacunku do kobiet,
ogólnie uważam, że są podstępne. W każdym razie czuję, że nikt
nic nie może dla mnie zrobić, taka już jestem, zawsze taka byłam.
Jestem też trochę zmęczona próbami zmiany”.
Terapeuta często mierzy się z komunikatem „na powierzchni”:
„chcę twojej pomocy i jednocześnie ją odrzucam”. Jest to wyraz tła rela-
cyjnego, które, jak powiedzieliśmy, naznaczone jest dwoma dużymi
lękami: bycia opuszczonym i bycia pochłoniętym. Nieufność, strach
i trud, z którymi pacjenci biorą coś od terapeuty, są oznaką strachu
przed wciągnięciem w fuzję.
Jednak już w tych pierwszych słowach L. pojawia się nowa inten-
cjonalność. To zbliżenie się do kobiety, czyli wybór tego, czego naj-
bardziej się boi. Nawet jeśli w sposób nieświadomy, postrzega to jako
ważną zmianę. Chociaż jest tym przerażona. W różny sposób i z różną
intensywnością cała relacja terapeutyczna będzie zabarwiona silną
ambiwalencją.
Innym aspektem w procesie terapii będzie chaos, który dana osoba
wprowadza natychmiast, zarówno pod postacią różnorodnej sympto-
matologii, jak i wydarzeń życiowych. W sesji przybiera on formę słow-
nych i emocjonalnych fal, którymi pacjent zdaje się zalewać terapeutę
i którymi wypełnia czas i przestrzeń spotkania.
Poczucie pacjenta z językiem borderline, że od zawsze czuje się źle,
nie wynika jedynie z historii czy z tego, że nie pamięta konkretnego,
umiejscowionego w czasie początku swojego dyskomfortu. Wynika
także z głębokiego poczucia niegodności i wadliwości, wokół których
wydaje się krążyć jego doświadczenie i samookreślanie. Jednocześnie
potrafi uznać własne kompetencje w niektórych obszarach i być bar-
dzo krytyczny wobec innych.
Uderzające jest, jak pacjent uporczywie trzyma się definicji zapew-
niającej mu integralność, wręcz uspokajającej w chwilach niepokoju,
choć za bardzo wysoką cenę. To tak jakby mieć przystań, bolesną, ale
zawsze jasną i jednoznaczną.
130 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
Istotnym elementem terapii jest rozwinięcie klimatu relacyjnego.
Należy przez to rozumieć umiejętność współtworzenia relacji, w której
pacjent może ponownie nauczyć się „mówić” (Salonia 2013b).
Osoba z językiem borderline nie potrzebuje eksperymentów ani
przebłysków świadomości co do własnej historii. Przede wszystkim
potrzebuje atmosfery, w której może wyrażać siebie jednocześnie czu-
jąc, że druga osoba, terapeuta, w sposób jasny i przyjazny, ale nie za
ciepły, jest zainteresowany nią i tym, co mówi.
To jest grunt dla obecności, ciągłości, użyźniany dzięki nieustan-
nemu skupianiu się na teraźniejszości, której, jak mówi Salonia,
pacjenci są „prawdziwymi obrońcami”5. Oznacza to bycie z bieżącymi
doświadczeniami i z niekiedy wyczerpującym opisem codziennych
wydarzeń w taki sposób, aby zacząć tkać wspólny wątek obejmujący
wyjaśnianie rzeczy, chwila po chwili. Zarówno w wymiarze czaso-
przestrzennym („Co się stało?”, „Kiedy?”, „Gdzie?”), jak i poprzez bada-
nie znaczenia, które pacjent nadał rzeczom („Przyjrzyjmy się wspól-
nie, jaki wpływ ta rzecz na panią wywarła, ta czy tamta, i z jak różną
intensywnością”).
Model Gestaltowskiego Tłumaczenia Języka Borderline charakte-
ryzuje się konkretnością i znalezieniem „właściwych” słów na doświad-
czenie w trakcie długiej podróży, która w tym stylu relacyjnym nie jest
oczywista.
W GABINECIE | M., nastolatek z wyraźnymi cechami impulsywności,
zachowaniami destrukcyjnymi i autoagresywnymi oraz problemem
nadużywania substancji psychoaktywnych, dobitnie przypomina mi
o tej konkretności. Gdy opowiada o dwóch wydarzeniach z udziałem
mamy i dziewczyny (powtarzające się w przeciągu kilku tygodni od
początku naszej relacji), widzę, jak bardzo wspólnym mianownikiem
jest dezorientacja i doświadczenie opuszczenia. Zbyt szybko staram
się przedstawić wyjaśnienie:
5 „Słowa i zachowania pacjenta z językiem borderline są językiem komunikowania swoich
doświadczeń oraz cielesnych i relacyjnych znaczeń (odczuć, emocji, spostrzeżeń), których
doświadcza w «byciu-w-obecności-w-relacji»” (Salonia 2013b: 33).
Zamówienie numer 22317 131Andreana Amato
M.: I co z tego? Nawet jeśli wiem, dlaczego tak się zachowuję, nic
to dla mnie nie zmienia!!! Źle się z tym czułem, kiedy zostawiłem ją
pod domem... nie wiedząc, kiedy ją znowu zobaczę… Miałem ochotę
wszystko rozwalić… albo pójść do tamtego i roztrzaskać mu twarz…
Czuję się źle. Teraz, kiedy stąd wyjdę, co mam zrobić? Nie wiem, co
robić...
Ja: Dobrze, więc powiedz mi. Myślę, że masz pilną potrzebę zrozu-
mienia, co zrobić z tą dziewczyną, a ja poszłam za daleko.
M. trochę się uspokaja, zaczyna dzielić się ze mną szczegółami
wydarzenia. Nie interweniuję, z wyjątkiem proszenia o wyjaśnie-
nia w drobnych sprawach, pozwalam mu samemu uporządkować
sekwencje i dialogi.
Dopiero teraz pytam, co go tak rozzłościło. Uderza mnie, że
w tym momencie pojawia się pewien konkretny aspekt, który jest
dla niego ważniejszy niż ogólna dwuznaczność sytuacji.
M.: Nie obchodzi mnie, czy jesteśmy ze sobą w luźnym związku czy
spotyka się też z tym drugim... wkurzyło mnie to, że kiedy byliśmy
umówieni, to nie można było jej znaleźć. A ja kręciłem się w kółko
jak głupi na skuterze we wszystkich miejscach, gdzie mogłem ją
znaleźć, a ona mi mówi: zmieniłam plany, miałam coś do zrobienia…
Przynajmniej niech daje mi znać.
Wspólnie rozważając poproszenie jej o jasne komunikowa-
nie, gdy zmienia plany, M. mówi: „Mogę to zrobić, to mogę zrobić.
Cóż, wszystkie jesteście dziwne, wszystkie macie tysiące rzeczy do
zrobienia, a potem zawsze okazuje się, że po minucie zmieniacie
zdanie”.
Ja: Dzisiaj też postąpiłam z Tobą pospiesznie, z tym, co powiedziałam.
M.: (śmieje się) Ok, tym razem uszło ci to na sucho.
Czuję, że to prawda, nie zrozumiałam jego potrzeby, wyprzedza-
jąc bieg zdarzeń, do czego jest aż nazbyt przyzwyczajony.
M. nie ma aktualnie potrzeby ani możliwości przypatrzenia się
własnej historii i pierwotnym relacjom, w których zmaga się z bólem
i wściekłością. Musi objaśniać sam sobie, chwila po chwili, co się z nim
dzieje będąc w relacji, w której fale emocji napływają i są pomiesz-
czane. Dzięki temu jego doświadczenia zaczynają różnicować się, jakby
132 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
poluźniać, zaczynają mieć „przerwę”, „oddech” między jednym a dru-
gim, zamiast być ściśnięte w mętnym wirze.
Powtarzanie się historii, chaotycznych, zawsze różnych, a mimo
tego podobnych do siebie, jest sposobem przygotowania gruntu na roz-
poznanie, zbadanie i zdefiniowanie tego, co jest odczuwane w relacji
z Drugim, z terapeutą. To stopniowe zbliżanie się i sprawdzanie, czy
Drugi wytrzyma czy też jednak się zmęczy i ostatecznie odejdzie, zdaw-
kowo wyjaśniając powody.
Obecnie nawet model psychoanalityczny wyraża pewne zastrzeżenia
co do stosowania interpretacji w pracy z tym stylem relacyjnym. Na
przykład Gabbard podkreśla to, w jaki sposób ściśle interpretacyjne
podejście może spowodować, że niektórzy pacjenci będą doświad-
czać sytuacji terapeutycznej jako powtórzenia traumy z dzieciństwa
(Gabbard 2004).
Wyrażanie stanów afektywnych klienta przez terapeutę może być
postrzegane jako wywłaszczenie, niemalże kradzież myśli. Jeśli dana
osoba nie posiada własnego, niestabilnego i chaotycznego świata we-
wnętrznego, jak pacjent z językiem borderline, może tolerować nazywa-
nie i tłumaczenie go przez Drugiego, przywłaszczające to, co w swoich
odczuciach odbiera jako własne (Meares 1993).
Z perspektywy GTBL kluczową kwestią jest odczytanie relacyjnego
znaczenia, jakie doświadczenie przybiera u tych pacjentów.
Osoba z językiem borderline czuje się natychmiast „zaklinowana”,
jakby była zmuszona do doświadczania jednej rzeczy, doświadczając
kilku jednocześnie.
„Czuje się pan zaniedbany” to słowa niosące ze sobą ryzyko nad-
miernego definiowania. Podobnie zdanie „Doceniam twoją uwagę”
zawiera już w sobie oszustwo. W „obcej” logice pacjentów border-
line takie stwierdzenie oznacza: „Albo będziesz zawsze uważny, albo
przestanę cię doceniać”. Reakcja empatyczna jest ryzykowna, ponie-
waż może być doświadczana jako definiująca. Bardziej przydatna jest
empatyczna klaryfikacja, czyli objaśnianie bieżącej czynności: „Kiedy
pan tak się czuje... wtedy zachowuje się w ten sposób” itp.
Zamówienie numer 22317 133Andreana Amato
Podejrzliwość (z jaką pacjenci wchodzą w kontakt w relacji) nabiera
sensu, jeśli jest umiejscowiona w pierwotnym doświadczeniu oszuka-
nia i pomieszania, a nie traktowana jako cecha intrapsychiczna lub
jako strukturalna agresja. Uwikłanie osoby w doświadczenie, które do
niej nie należy, lub uczynienie tego zbyt szybko oznacza oszukanie jej
i wepchnięcie w dobrze znany dylemat relacyjny. Jak we wszystkich
relacjach w ich życiu nieufność wobec terapeuty ma więc zawsze zwią-
zek z teraźniejszą relacją terapeutyczną.
W GABINECIE | Gdy tylko siada na krześle, L. natychmiast wymienia
szereg negatywnych cech, które przypisuje sobie, tworząc obraz osoby
niestabilnej, impulsywnej, irytującej i nieprzyjemnej. Wspomina także
o swoich zainteresowaniach i sukcesach na uczelni, ale mówi o nich
szybko, nie nadając im wielkiego znaczenia.
L.: Zawsze tak się czuję, nie potrafię niczego dobrze zrobić.
Ja: A jednak mówi pani, że osiąga cele, które sobie wyznacza, że
czuje, że „idzie jak burza”, jeśli chodzi o egzaminy itp.
Widzę, że patrzy na mnie nieufnie, spod półprzymkniętych oczu
i milcząc zaciska usta. Mam wrażenie, że chce mi coś powiedzieć, ale
nie wie, czy może „zaryzykować”, czy ja to zrozumiem.
Co się dzieje między nami? Jej nieustępliwa próba przekona-
nia mnie o swojej nieadekwatności spotyka się z moją próbą zacho-
wania dobrych rzeczy, o których mi powiedziała. Im dłuższa staje
się lista „niepochlebności”, tym bardziej przyspiesza mi puls, mam
wrażenie, że cokolwiek powiem, nawet jeśli nawiązuję do jej wypo-
wiedzi, jest to przez L. modyfikowane, przeformułowywane... Ona
potrzebuje swojej definicji, nie może przyjąć innej. A ja, czy jestem
w stanie po prostu ją przyjąć?
Milczę. Odnajduję rytm oddechu, poprawiam się w fotelu. Patrzę
na nią i tylko kiwam głową, jakbym mówiła „Ok, przestanę. Niech pani
mówi, co chce, przyjmę to i już, mogę to zrobić”.
L.: Nie wiem, jak to powiedzieć, może nie potrafię się wysłowić... Po
prostu czuję się jak gówno! Na końcu tego wszystkiego, poza suk-
cesami... czuję, że nie idzie mi... nie idzie mi jako osobie... Za każ-
dym razem gdy się wściekam, a zdarza się to często, myślę, że mam
rację, a potem myślę, że schrzaniłam, że ta druga osoba miała rację,
134 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
że jeśli odejdzie, to będzie to właściwe... Nie rozumie mnie pani,
prawda? Jestem absurdalna.
Ja: Zobaczmy, czy dobrze rozumiem. To jak zmaganie się przez cały
czas, nieustannie, pomiędzy odczuwaniem „absurdalnej siebie”
a uznaniem drugiej osoby za „absurdalną”. I w każdym przypadku
jest to wielkie cierpienie. Na końcu jest takie uczucie, że u podstaw
to pani jest wadliwa. Czy tak jest? Niech pani mi powie, czy dobrze
zrozumiałam, czy może jestem w błędzie.
L.: (Niemal nie pozwalając mi dokończyć zdania, unosi tułów wzdry-
gając się) Właśnie, właśnie, o to chodzi. Czy ja pani zdaniem wyglą-
dam na wariatkę?
Ja: Nie, nie wydaje mi się pani szalona. Wydaje mi się, że pani chce,
żebym wzięła to pod uwagę, że jest to ważne.
Teraz można zacząć pracę. Dla L. kluczowe jest poczucie, że wie-
rzę w jej doświadczenie, ale także upewnienie się, że widzę jej „nega-
tywną” stronę. Zgodnie z jej logiką, jeśli jestem miła, to tak, jakbym
mówiła jej: „Widzę tylko część ciebie... kiedy zobaczę twoją irytującą
część, opuszczę cię”.
Próba decentralizacji percepcji pacjenta, czyli uświadomienia mu
innego punktu widzenia (nazywamy to zdolnością mentalizacji), może
nastąpić dopiero po rozpoznaniu, co wydarzyło się dla niego w relacji.
Jeśli się złości, to z pewnością uchwycił jakiś element, nawet częściowy,
rzeczywistości. Zaprzeczanie temu doprowadza go do szału.
W GABINECIE | M. przychodzi na sesję wyraźnie wściekły. Spotkanie
odbywa się w innym gabinecie niż ten, w którym zwykle się spoty-
kamy. Po kilku miesiącach terapii zaszła konieczność zmiany miej-
sca spotkań, o co poprosiłam M. i uprzedziłam odpowiednio wcze-
śnie, wyjaśniając swoje potrzeby. Liczyłam, że takie postępowanie
będzie dla niego wystarczającą ochroną.
Gdy tylko wchodzi, mówi do mnie: „Wszystko w porządku?
Wyglądasz na zmęczoną...”. Dostrzegam wrogość w jego tonie głosu,
w tym, że nie patrzy na mnie, prawie odpychając mnie na bok wzro-
kiem, aby mnie od siebie oddalić. Zaczyna narzekać na korki na dro-
dze, gdy tu jechał (choć oba gabinety położone są blisko siebie),
i jak nieprzyjemne jest to miejsce. „Taranuje” mnie bardzo wysokim
Zamówienie numer 22317 135Andreana Amato
tonem głosu i potokiem słów: jeśli próbuję się wtrącić, podnosi głos
jeszcze bardziej.
Ja: Jesteś zdenerwowany?
M.: Słuchaj, nie proś mnie, abym ponownie tu przychodził... Mówiłem
ci, że nie chcę nic zmieniać. To miejsce jest brzydkie, zimne... wygląda
jak gabinet lekarski, z większą ilością pokoi...
Pamiętam, że proponowałam mu alternatywne rozwiązania,
inne dni w tygodniu, żebyśmy mogli się spotkać w tym gabinecie co
zwykle, ale on je odrzucił.
Jego gniew wzrasta. Jego oddech zablokował się w górnej czę-
ści klatki piersiowej, jego tułów lekko drży. Mam wrażenie, jakbyśmy
siłowali się na rękę.
M.: To ty miałaś inne zobowiązania. Wolałem po prostu odwołać
spotkanie, powiedziałem ci to, ale ty się uparłaś. Chciałaś, abym
koniecznie tu przyjechał, prawda? W końcu to zrobiłaś, przyznaj się.
Nalegałaś, żebym nie pominął spotkania i w końcu wrobiłaś mnie,
żebym tu przyszedł.
Przychodzi mi na myśl, co M. powiedział mi kilka sesji temu:
„Nigdy nie mogę robić tego, co mi się podoba. Kiedy trzeba coś zor-
ganizować, zawsze liczy się to, co chce druga osoba. Chcesz iść na
plażę? Tego dnia? Mi też wtedy pasuje... nawet jeśli nie mam na to
ochoty... ale wtedy i tam nawet nie wiem, że nie mam na to ochoty...
I nikt mnie nawet o to nie pyta”.
Ja: To prawda, chyba za bardzo nalegałam i przy tym obstawałam. Żeby
nie stracić spotkania, zdecydowałam, że przyjdziesz tutaj. Trochę przy-
pomina to sytuację, gdy powiedziałeś mi, że tak naprawdę nikt cię nie
pyta, czy chcesz coś zrobić. Widzę, że naprawdę się zdenerwowałeś.
Przez chwilę M. milczy. Może wreszcie wziąć oddech. Potem się
uśmiecha.
M.: Więc ty też jesteś człowiekiem. Tak, bardzo się zdenerwowałem.
Tutaj nie ma miejsca na przeprosiny lub mój ogląd sprawy, czyli
próbę wyrażenia dobrej woli, aby nie przerywać spotkań, nieistotne, że
miał przedstawioną alternatywę. Na ten moment liczy się tylko „kawa-
łek” rzeczywistości uchwycony przez M.
Wiem, że chciałam „dochodzić” swojej roli i prawa do oceny, co jest
dla niego dobre. Pamiętam, że zirytowałam się, kiedy zaproponował
136 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
pominięcie spotkania. Nie pozwoliłam mu „zrobić po swojemu”, nie
ufałam, że wreszcie dokonuje wyboru, a nie manipuluje moją dyspozy-
cyjnością. W tamtej sytuacji to ja nie wywiązywałam się ze zobowiąza-
nia. I to jest fakt.
Dla osób o tym stylu relacyjnym słowa „Jestem na ciebie zły” są
wielkim wysiłkiem, wynikiem długotrwałej podróży. Umiejętność
powiedzenia „Ta złość jest moja” to cel, do którego dążymy.
Ryzyko wyrażenia złości wobec Drugiego, pomimo strachu przed
utratą uczuciowości, może zdarzyć się jedynie w momencie, gdy czują,
że Drugi jest w stanie dostrzec powody, dla których to robią, i zaakcep-
tować je bez strachu, bez umniejszania sobie lub usztywnienia się we
własnym postrzeganiu.
Ważne jest rozróżnienie tych dwóch etapów: „Gniewasz się na
mnie. Czy chcesz mi tylko powiedzieć, że jesteś rozzłoszczony, czy
chcesz także wiedzieć, dlaczego powiedziałem lub zrobiłem tę rzecz?”.
W gruncie rzeczy przepraszanie jest jednoznaczne z poproszeniem
pacjenta o przedwczesne wyrzeczenie się jego własnych uczuć, które
wciąż są ledwie co zarysowane, oraz odczuwanie innych emocji niż
te, które odczuwa. W efekcie końcowym oznacza to, że nie uchwyci-
liśmy jego intencjonalności relacyjnej: „Potrzebuję twojej pomocy,
abyś wsparł moje doświadczenie. Jeśli się usprawiedliwiasz, to po raz
kolejny prosisz mnie, abym się przyłączył do twojego”.
To warunek konieczny do połączenia własnego gniewu z racjami
drugiego człowieka i zatrzymania się na granicy, gdzie zróżnicowa-
nie (mamy tutaj dwa różne punkty widzenia) wyodrębnia więzi, ale
nie powoduje ich zerwania oraz przynosi ulgę bycia sobą, a nie grozę
odczuwania pustki.
Ciepło, które występuje w terapii, musi być dozowane z ostrożnością:
„Terapeuta powinien unikać wszelkich zachęt okazywania większej
bliskości lub wyrażania ciepła” (Salonia 2013b). Często konieczne
jest doprecyzowanie naszych przeżyć wobec pacjenta (aby mógł
być ich świadomy) w taki sposób, aby go nie przestraszyć i nauczyć
regulacji.
Zamówienie numer 22317 137Andreana Amato
W GABINECIE | Po roku pracy na początku sesji A. zauważa mój
ubiór i nową fryzurę: „Podoba mi się. Żakiet, ta spódnica... Bardzo
mi się podoba”. Mam jedynie czas, żeby się uśmiechnąć. A. szybko
zaczyna mówić, jak minął tydzień. Czuję, że jestem poruszona (po
raz pierwszy pojawiło się między nami ciepło), i w tym samym czasie
widzę, że A. jest coraz bardziej niespokojny. Kontynuuje, udzielając
sobie całej serii filozoficznych i intelektualnych wyjaśnień, w któ-
rych zdaje się gorączkowo „plątać”. Wyczuwam jego irytację, jedno-
cześnie czując ogromny dystans: z jednej strony ja, zachowująca
ciepło, które pojawiło się między nami, z drugiej strony on, budu-
jący ścianę z myśli.
Ja: Co się dzieje?
A.: Nie wiem, gubię się we wszystkich tych myślach, drażni mnie to.
Ja: Może powinniśmy porozmawiać o tym, co powiedziałeś mi przed
chwilą.
A.: Czuję się źle, nie chcę być źle zrozumiany. Nie wiem, co pani
sobie pomyślała, ale nie miałem na myśli nic... Czuje się zdezorien-
towany. Pani jest kobietą, a ja jestem mężczyzną.
Ja: Niech pan spróbuje na mnie spojrzeć. Czy mogę panu powie-
dzieć, co pomyślałam?
A.: Tak.
Ja: Jestem kobietą, terapeutką, widzę, że jest pan przystojnym męż-
czyzną. Jestem pod wrażeniem pańskiej inteligencji, tego, co pan
mówi. Ucieszył mnie ten komplement. Ale przede wszystkim poczu-
łam, że nasza relacja terapeutyczna się zmienia. Zbliżyliśmy się do
siebie. Być może tego się pan wystraszył.
[A. opiera się plecami o fotel, w końcu bierze oddech. Pytam go, jak
się czuje]
A.: Nawet pani nie wie, co to za ulga... Jak patrzę na panią, to czuję
się taki spokojny, pani nie jest zagubiona. Chciałem powiedzieć, że
zależy mi na pani, na naszej relacji. Ale wpadłem w panikę. Przez
chwilę nie wiedziałem, co czuję.
Kiedy granice są jasne i solidne, dla pacjenta możliwe staje się połą-
czenie przejrzystości i uczuciowości, przynależności i zróżnicowania.
138 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
Opisane powyżej ramy, czyli klimat, przejrzystość i dozowanie ciepła,
wspierane są przez interwencje, których celem jest określenie znacze-
nia słów, np.: „Co to znaczy, że masz się lepiej?”, „Jakie może być zna-
czenie tego, co twoja przyjaciółka powiedziała twojemu mężowi?”.
Kluczowe jest budowanie połączeń między zachowaniami a odczu-
ciami: z którego elementu pola relacyjnego pochodzi to doświadcze-
nie? Do kogo ono należy? Jak można pogodzić sprzeczne doświadcze-
nia (białe i czarne) wobec tej samej osoby czy sytuacji?
Pomaganie pacjentowi w zrozumieniu odmienności różnego rodzaju
doświadczeń i intensywności odczuć jest niezbędne. Lęk, niepokój,
przerażenie, strach, smutek i ból są różnorodnymi doświadczeniami,
które wymagają różnych słów do ich opisania i ukojenia.
„Od konkretu do ujęcia w słowa” to kierunek, który należy obrać,
aby nauczyć osobę o tym stylu relacyjnym niezastępowania swoich
przeżyć tylko jednym doświadczeniem (najczęściej złością) oraz nazy-
wania odczucia niezgodną nazwą [np. ciepło czy ekscytację (Conte
Praca nad zaburzoną funkcją Id polega na stopniowych interwen-
cjach, w których należy wziąć pod uwagę szczególną kruchość pacjenta.
Początkowo ważne jest utrzymanie obecności, bardziej w pasywny niż
aktywny sposób, pozostanie przy mówieniu sobie na „pan/pani”, raczej
niż na „ty” (Salonia 2013b) oraz unikanie dotyku, gdyż ciepło wprowa-
dza ich w dezorientację.
Głęboka desensytyzacja cielesna jest przystosowaniem chronią-
cym osoby z językiem borderline przed natarczywością, bólem i upo-
korzeniem. Nie pozwala im na jasne umiejscowienie swojej obecności
w świecie oraz swoich granic w relacji ze środowiskiem.
Regulacja warstwy granicznej (oddech i warstwa mięśni/skóry)
oraz przestrzeni granicznej (percepcja i wrażliwość na dystans inter-
personalny) jest naruszona i spolaryzowana na nadmierną przepusz-
czalność i sztywność.
Funkcje percepcyjne, które pojawiają się na granicy kontaktu
z Drugim, np. widzenie, są zdesentyzowane i zniekształcone po to, aby
kontrolować doświadczenia nie do zniesienia.
Zamówienie numer 22317 139Andreana Amato
W GABINECIE | Przez pewien okres naszej relacji terapeutycznej
F. doświadcza zawrotów głowy i rozmycia widzenia za każdym razem,
gdy nasza praca zaczyna dotyczyć jego relacji z matką oraz trud-
ności w regulowaniu wobec niej odległości. Dla naszej pracy ozna-
cza to, że możemy się zbliżyć i F. może bardziej na mnie polegać.
Zniekształcenie percepcji jest jego sposobem na regulację odleg-
łości i pytaniem skierowanym do mnie: czy będzie mieć tak samo
mało kontroli podczas sesji, podobnie jak działo się to w środowi-
sku pierwotnym? Dostrzegam to i muszę uszanować, aby wspólnie
znaleźć takie doświadczenie cielesne, które go wesprze, jednocze-
śnie pozwalając mu na podjęcie ryzyka.
Rozpoczynamy kilka sesji, w których siadamy na podłodze. F. opie-
ra się plecami mocno o ścianę, a podeszwami o podłogę. Zanim opo-
wie mi o wydarzeniach dotyczących jego matki, uczy się regulować od-
ległość między nami oraz to, ile i jak mówić o pewnych zdarzeniach.
Funkcje motoryczne mogą być zniekształcone w wyniku specyficznego
doświadczenia relacyjno-cielesnego.
Mimo że F. jest technicznie doskonały w sporcie, czuje się i wy-
daje się niezwykle sztywny w ruchach. Górna część ciała (głowa i tu-
łów) prezentuje sią, jakby była oderwana od nóg, które muszą przy-
jąć pozycję wygiętą, na zewnątrz i lekko odchyloną. Prowadzi to do
ciągłych przykurczów i bólu pleców, zmuszając go do licznych przerw
w treningach.
Odnoszę wrażenie, że jego tułów próbuje się do mnie zbliżyć,
podczas gdy reszta ciała „chce” się oddalić. Patrząc na jego szczupłą
sylwetkę zdaje mi się tak sztywny, że mógłby się złamać pod wpły-
wem dotyku.
Z czasem, stopniowo i ostrożnie sondując swoje doznania cie-
lesne, F. zaczyna łączyć z nimi szereg doświadczeń: „Przestałem
brać udział w zawodach, bo kiedyś poczułem, że mogę użyć całego
mojego ciała... i poczułem strach... Poczułem się tak silny, że mógł-
bym wyrządzić komuś krzywdę... Miałem wrażenie, że nie zatrzymał-
bym się. Stałbym się bestią, aby nie pozwolić przeciwnikowi zbliżyć
się do mnie. Pamiętam, że gdy w dzieciństwie matka mnie oczer-
niała, bez powodu, byłem przerażony... Nie rozumiałem... cały drża-
łem... może chciałem się na nią rzucić? Ale nigdy nic nie mówiłem...
Gdy mogłem, szedłem do innego pomieszczenia w domu”.
140 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
Nie wiedząc, jak regulować kontakt na granicy (pozostawić kon-
trolę drugiej osobie lub stać się destrukcyjnym, aby nie czuć się zla-
nym), najlepszym rozwiązaniem na teraz jest wejście w kontakt przez
„ograniczenie” ciała i wycofanie się z doświadczeń, które wymagają
umiejętności regulowania i negocjowania granic.
Praca nad rozróżnianiem i określaniem doznań cielesnych umożli-
wia przywrócenie funkcji granicznych Self, a więc rozróżnienia, które
doświadczenie należy „do mnie”, a które „do Drugiego” oraz prawidło-
wego ich nazwania.
Praca ta pozwala również pacjentowi skontenerować i zasymilować
swoje odczuwanie i doświadczyć je jako fali, która początkowo wzra-
sta, dochodzi do szczytowej intensywności, zmniejsza się, a następnie
zanika. Zasadniczo w doświadczeniu borderline doznania i emocje są
często przytłaczające (pod względem intensywności i ciągłości), ponie-
waż są stanem, a nie ruchem.
To ostatnie spostrzeżenie prowadzi do stwierdzenia, że ważne jest,
aby „nie zachęcać pacjenta do wyrażania doświadczenia bez uprzed-
niego nazwania go i zrozumienia jego przynależności” (Conte 2010: 158).
Istniejące tu ryzyko to zintensyfikowanie emocji zamiast pomoc w ich
regulowaniu. Osobę z językiem borderline należy uspokajać. Jej trud-
ność nie polega na „czuciu”, ale na tym, że „nie wie, co czuje”.
Resensytyzacja cielesna polega na ponownym odzyskiwaniu i wzra-
staniu oraz otwarciu się na nowe, często bolesne i stłumione doznania.
Pacjent powinien być w stanie powoli je „przeżuwać”.
W szczególności doświadczenie złości musi zostać skontenero-
wane i wyodrębnione. Jest to niezbędne z dwóch powodów. Pierwszym
jest odróżnienie złości od innych emocji, które leżą u jej podstaw,
takich jak np. smutek. Drugim jest ponowne połączenie z jej relacyj-
nym znaczeniem. Praca ze złością w zaburzeniu granicznym oznacza
dla pacjenta odkrycie, kto i kiedy wprowadził go w zamieszanie.
Ataki, ambiwalentne żądania, przekraczanie granic zawodowych
oraz „przerwy” wyznaczają przebieg i rytm terapii z tymi pacjentami.
Nie lekceważąc niepowtarzalności każdej z sytuacji, należy je zawsze
umieszczać w konkretnym tle doświadczenia, z którego się wyłoniły.
Trzeba pamiętać, że przez cały proces terapii pacjent podejmować
będzie próby regulowania dystansu. Oddalenie się jest sposobem na
Zamówienie numer 22317 141Andreana Amato
odzyskanie siebie, gdy ciepło go przestraszyło. Spóźnianie się na sesje
może wskazywać na walkę o autonomię. Atakowanie relacji ujawnia
zarówno lęk przed zasysającym ciepłem, jak i próbę zaufania.
W takich momentach należy unikać sztywnego podkreślania zasad
i odpowiedzialności. Nie oznacza to nieustanawiania jasnych ram,
zwłaszcza gdy trudności pacjenta wiążą się z ryzykiem dla bezpieczeń-
stwa jego i innych osób. Oznacza to raczej wykorzystanie intencjonal-
ności relacyjnej jako klucza hermeneutycznego, odnalezienie pomie-
szanego kierunku oraz wyrażenie symptomu.
Innym przykładem są próby telefonicznego skontaktowania się
z terapeutą, gdy pacjent nie czuje się źle, jedynie aby zbadać naszą
stabilność: „Czy pozwolisz mi kontrolować twoje życie czy może
jesteś w stanie mnie powstrzymać?”. Wówczas terapeutycznie jest nie
odpowiadać.
Jeśli pacjent oskarża terapeutę: „Masz to gdzieś”, próbuje w ten spo-
sób pokazać swoją negatywną stronę. Nieodpowiadanie na taką pro-
wokację oznacza dla niego, że nie jesteśmy w stanie dostrzec jego „złej”
strony. Pokaże ją za pomocą prowokacyjnego acting outu. W rzeczy-
wistości kiedy nas atakuje, sam cierpi... W „Masz mnie gdzieś” zawsze
zawarte jest pytanie „Dlaczego miałbyś mnie kochać?”.
Im większe nasilenie, czyli psychotyczna jakość doświadczenia,
tym większą uwagę terapeuta powinien kierować na formułowanie
interwencji mających na celu odbudowanie podstawowego gruntu
egzystencjalnego.
W momencie gdy doświadczenie Self nie rozróżnia tego, co nie
jest Self, przepuszcza wszystko, co dzieje się w środowisku oraz w rela-
cji. Wymaga delikatnej pracy w celu stworzenia niezagrażającego tła,
umożliwiającego tchnięcie nowego życia w kontakty traktowane jako
oczywiste, dlatego możliwe do zasymilowania (funkcja Id Self).
Funkcja Ego może się ponownie wyłonić jedynie z podstawowych,
cielesnych, relacyjnych i emocjonalnych pewników, czyli zdolności do
dokonywania wyborów dzięki zintegrowanemu i zróżnicowanemu
postrzeganiu swojego Self. Budowanie takiego rodzaju bezpieczeń-
stwa i stabilności wymaga „rozszerzonego” kontekstu terapeutycz-
nego. Zasoby szpitalne, społeczność lokalna, różnicowanie ról terapeu-
tycznych (indywidualnych i grupowych, wsparcie farmakologiczne)
142 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
są aspektami interwencji, której celem jest przywrócenie solidnego
i uzdrawiającego samego w sobie tła.
Co więcej, nieustający dialog pomiędzy różnymi figurami umożli-
wia terapeucie radzenie sobie z doświadczeniami, które nieuchronnie
wyłaniają się na granicy kontaktu z pacjentem borderline. Niemożliwe,
aby nie czuć się zmęczonym, rozzłoszczonym, bezsilnym i zaatakowa-
nym. Zdolność do wykorzystania własnego odczuwania jako doświad-
czania „granicy” w celu ukierunkowania interwencji terapeutycznej
wymaga unikania bycia samym oraz myślenia, że jest się samym. Ten
ostatni aspekt przypomina o triadycznym wymiarze relacji. Podobnie
jak relacja dziecka z rodzicem powinna być rozpatrywana w kontek-
ście relacji współrodzicielskiej (doświadczenia pomiędzy matką i ojcem)
(Salonia 2013c), tak samo relacja terapeuta–pacjent musi uwzględniać
trzecią stronę, koterapeutę (lub superwizora – przyp. red.) (obecnego
realnie lub nie) oraz rodzaj wsparcia, który oferuje, i jego spojrzenie na
nasz sposób funkcjonowania z pacjentem.
Według terapii Gestalt symptom reprezentuje twórcze przystosowa-
nie Organizmu w trudnym polu oraz osobliwość spotkania Organizmu
i Środowiska na granicy kontaktu.
To założenie nie ma na celu lekceważenia powagi zaburzeń psy-
chicznych i towarzyszącego im cierpienia, zarówno indywidualnego,
jak i innych obecnych osób. Przyjmuje natomiast szczególną, seman-
tyczną perspektywę. Rozwój człowieka i jego psychopatologii jawi się
jako współtworzenie relacyjne, wspierane i kierowane przez intencjo-
nalność. Uznanie takiej perspektywy przywraca nawet patologicznym
zachowaniom pierwotne znaczenie, czyli najlepszego rozwiązania
w danym, specyficznym kontekście.
Ta pierwotna adaptacja staje się „symptomem” wtedy, gdy intencjo-
nalność, którą wyraża na granicy kontaktu z otoczeniem (lęk, którego
chce uniknąć), nie jest zauważona i przetworzona. Wówczas krystali-
zuje się, stając się powtarzalną oraz oderwaną od zmian na przestrzeni
czasu i stopniowo wyłaniających się możliwości relacyjnych. Można
Zamówienie numer 22317 143Andreana Amato
powiedzieć, że twórcze przystosowanie w szaleństwie jest „próbą roz-
wiązania problemu w polu, która nigdy nie zakończyła się powodze-
niem, ani nie została przerwana” (Spagnuolo Lobb 2007).
Styl doświadczania borderline może być zatem postrzegany jako
sposób na ucieczkę przed inwazyjnością i hiperdefiniowaniem ze
strony opiekunów, zwłaszcza w momencie rozwoju, kiedy rozpozna-
nie i określenie Drugiego są elementami składowymi podmiotowości.
A ten aspekt jest przyczynkiem do „wiedzy o byciu”, ale nade wszystko
do świadomości, że jest się ciałem, które może być rozpoznane przez
ciało Drugiego i od niego oddzielone.
Osoba o tym stylu relacyjnym boryka się z odwiecznym dylema-
tem: jak mogę odróżnić się od Drugiego, jeśli potrzebuję Drugiego, aby
zrozumieć, kim jestem?
Potrzeba dotarcia do podmiotowości jako figury wyłaniającej się
dopiero na granicy kontaktu manifestuje się dezorientacją doświadcze-
nia. Złość wyraża próbę zróżnicowania się. Jednak jak można czuć się
odrębnym w relacji, jeśli złość nie pozwala zrozumieć „co wyjściowo
czuję”?
Jak trafnie podkreślił Salonia (2013c), także my jako terapeuci nara-
żeni jesteśmy na ryzyko nadmiernego definiowania pacjenta: nasz
upór, niezdolność do przyznawania się do błędów, dążenie do pewnej
„typowości”, czasem mocniejsze niż walka o samego pacjenta, wszyst-
kie są sposobami podtrzymywania doświadczenia borderline zamiast
łagodzenia go.
W GABINECIE | Dobrze zapamiętałam pewien serdeczny apel, jaki
skierował do mnie jeden z pacjentów, już bardzo zaawansowany
na ścieżce zdrowienia: „Zrozumiałem jedną rzecz. Przez długi czas
byłem zdezorientowany co do tego, co czuję, i na tym opierałem
relacje, na strachu przed byciem opuszczonym. Powstrzymywałem
innych poprzez kontrolę i mój przytłaczający ból. Teraz robię to
w dużo mniejszym stopniu, potrafię wyrazić, co czuję, i nie boję się
już, gdy moje uczucia różnią się od tego, co czuje druga osoba. Wie
pani, kiedy napotykam „oszustwo” czy manipulację, wyczuwam to...
i potrafię się chronić... nie zawsze... ale bardziej ufam temu, co czuję.
To ogromna ulga.
144 Zamówienie numer 22317Rozdział 3
Jednak zdałem sobie również sprawę, że to czasami nie wystar-
cza. Idę do mojego przyjaciela i mówię mu: «Było mi przykro, że
powiedziałeś o mnie coś takiego, paskudny komentarz... Od dłuż-
szego czasu panuje między nami napięta atmosfera. Co się dzieje?».
A on odpowiada, że wszystko jest w porządku. Nie potrafię dobrze
tego wyrazić. To, że było mi przykro, nie miało żadnej wartości. Nie
chodzi mi o to, że on musi o mnie dobrze myśleć czy też, że mam
rację i oczekuję przeprosin. Teraz potrafię sobie nawet wyobra-
zić jego powody, ale wiem, że coś jest niewypowiedziane, wyraźnie
to czuję. Krótko mówiąc, chodzi o to, żeby się spotkać. Oczywiście
czułem irytację, ale jeszcze bardziej ogromny smutek na myśl, że
on po prostu tego nie dostrzega... Czy to możliwe, że niektórzy
ludzie nie zdają sobie sprawy, jak bardzo pomagają innym wpaść
w szaleństwo?”.
Decyduję nie skupiać się na smutku F., który mnie poru-
sza, ale na tym, co nowego i harmonijnego dostrzegam w jego
doświadczeniu.
Ja: Nic z tym pan nie zrobi, F. Jest pan prawdziwym specjalistą od
niespójności w relacjach!!!
F.: (śmieje się) Tak ujęte, brzmi to prawie jak coś pozytywnego...
Ja: W pewnym sensie tak jest. To także wrażliwość, szczególna dba-
łość o relacje. I to mnie porusza. Prawdopodobnie zawsze będzie
pan dostrzegać pewne subtelności. Różnica polega na tym, w jaki
sposób może je pan teraz wykorzystywać. Bez konieczności całkowi-
tej rezygnacji ze swojego widzenia spraw, bez szkodzenia sobie.
Dzięki procesowi terapeutycznemu F. akceptuje swoje rany, historię
i niemożności relacyjne, na których wyrosło jego cierpienie. Koniec koń-
ców zaufanie sobie, nawet gdy stawia pod znakiem zapytania relację,
jest dużym osiągnięciem. Świat staje się możliwy do odczytania, podob-
nie jak jego doświadczenia. Podczas naszych ostatnich spotkań rozma-
wiamy o uldze, jaką przynosi odszukana przystań...
Jego apel o jasność porusza mnie do dziś. Wiem, że towarzyszy-
łam F. w rozwoju, w którym doświadczenie borderline nie jest jedynie
objawem i wielkim cierpieniem. Polega także na odnalezieniu dumy
z powodu swojej umiejętności oglądu, któremu prawda nigdy nie umyka.
Zamówienie numer 22317 145Andreana Amato
APA: American Psychiatric Association, 1996: DSM-IV-TR. Manuale diagnostico e statistico
dei disturbi mentali, Milano: Masson.
ATP: Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne, 2023: Kryteria diagnostyczne zaburzeń
psychicznych DSM-5-TR, Wrocław: Edra Urban & Partner.
Bateman A., Fonagy P., 2006: Il trattamento basato sulla mentalizzazione. Psicoterapia con
il paziente borderline, Milano: Raffaello.
Clarkin J.F., Yeomans F.E., Kernberg O.F., 2000: Psicoterapia delle personalità borderline,
Milano: Cortina.
Coe J., 2007. La pioggia prima che cada, Milano: Feltrinelli.
Conte V., 2010: „Il paziente borderline: un’ostinata e sofferta richiesta di chiarezza”, GTK
Rivista di Psicoterapia 1, 59–73.
Correale A. i in., 2009: Borderline. Lo sfondo psichico naturale, Roma: Borla.
Gabbard G.O., 2004: „L’azione terapeutica nella psicoterapia psicoanalitica dei disturbi
borderline della personalità”, [w:] G. Leo, Sprawozdanie z referatu wygłoszonego przez Glena
O. Gabbarda podczas dnia badawczego Zmiana u pacjenta borderline zorganizowanego przez
Centro di Psicoanalisi Romano, Rzym, 21 lutego 2004 r., web.tiscali.it/bibliopsi/gabbard.htm.
Gionfriddo G., 2013: La trama relazionale borderline: lettura gestaltica dei criteri tra corpo
e parola, spazio e tempo, Tesi Scuola di Specializzazione postuniversitaria, Istituto di
Gestalt HCC Kairos, anno accademico 2012–2013.
Glissant É., 1998: Poetica del diverso, Roma: Meltemi.
Kernberg O.F., 1987: Disturbi gravi della personalità, Torino: Boringhieri.
Meares R., 1993: The metaphor of play. Disruption and restoration in the borderline expe-
rience, Northvale: Jason Aronson.
Pulcini E., 2008: L’individuo senza passioni, Torino: Bollati Boringhieri.
Salonia G., 2001: „Disagio psichico e risorse relazionali”, Quaderni di Gestalt 32/33, 13–22.
Salonia G., 2010: „L’angoscia dell’agire tra eccitazione e trasgressione. La Gestalt Therapy
con gli stili relazionali fobico-ossessivo-compulsivi”, GTK Rivista di Psicoterapia 1, 17–55.
Salonia G., 2013a: „Edipo dopo Freud. Dalla legge del padre alla legge della relazione”,
[w:] G. Salonia, A. Sichera, Edipo dopo Freud, Ragusa: GTK-books/01, 11–46.
Salonia G., 2013b: „Gestalt Therapy and Developmental Theories”, [w:] G. Francesetti,
M. Gecele, J. Roubal (red.), Gestalt Therapy in Clinical Practice, Milano: Franco Angeli, 235–249.
Salonia G., 2013c: „L’esser-ci-tra. Aida e confine di contatto in Bin Kimura e in Gestalt
Therapy”, [w:], B. Kimura, Tra. Per una fenomenologia dell’incontro, Trapani: Il Pozzo di
Giacobbe 5–20.
Salonia G. (w przygotowaniu): Accade tra i corpi, Trapani: Il Pozzo di Giacobbe.
Spagnuolo Lobb M., 2007: „L’adattamento creativo nella follia: un modello terapeutico
gestaltico per pazienti gravi”, [w:] M. Spagnuolo Lobb, N. Amendt Lyon (red.), Il permesso
di creare, Milano: Franco Angeli, 336–356.
Zamówienie numer 22317
chicznego poradni w Ragusie, członkini komitetu naukowe-
go Instytutu Terapii Gestalt Kairos. Jest psycholożką, psy-
choterapeutką i superwizorką Gestaltu.
Szkoliła się u czołowych, międzynarodowych psychoterapeu-
tów Gestaltu, następnie poszerzała wiedzę specjalistyczną
z zakresu terapii rodzin i terapii poprzez ciało. Dzięki pracy
z pacjentami psychiatrycznymi, z parami oraz rodzinami po-
głębiła epistemologiczny model terapii Gestalt.
Autorka licznych publikacji w specjalistycznych czasopismach
krajowych i zagranicznych.
Zamówienie numer 22317Termin „borderline” pojawił się po raz pierwszy w 1884 roku w jed-
nej z publikacji naukowych: C. Hughes, Borderline psychiatric records:
Prodromal symptoms of psychical impairment. Jej autor utrzymywał, że
osoby dotknięte tym problemem przeżywają swoje życie w sytuacji bli-
skiej szaleństwu. W połowie XX wieku rozpoczął się długi i nadal trwa-
jący proces systematyzacji zaburzeń psychicznych.
Klinicyści dostrzegli konieczność podzielenia objawów, jakie ob-
serwowali u swoich pacjentów, na kategorie, tak, aby stały się po-
wszechnie dostępne. Zaczęły pojawiać się pierwsze klasyfikacje.
W 1952 roku opublikowano DSM-I. Analitycy różnych podejść tera-
peutycznych zaczęli uważniej obserwować pacjentów, którzy do-
świadczali cierpienia związanego z zaburzeniem charakteru. Byli to
pacjenci, którzy rzadko miewali halucynacje czy urojenia, więc nie
mogli być uznani za psychotycznych. Charakteryzowali się brakiem
stabilności oraz przewidywalności pacjentów neurotycznych i zda-
wali się cierpieć w sposób bardziej globalny i mniej zrozumiały od
dwóch poprzednich. Światło dzienne ujrzały nowe hipotezy i defini-
cje diagnostyczne, które mówiły o zaburzeniu na pograniczu nerwicy
i psychozy.
Dopiero niedawno, po okresie niejasności i redefiniowania, za-
burzenie to otrzymało należytą uwagę diagnostyczną i terapeutycz-
ną. Dzięki temu stało się bardziej zrozumiałe z teoretycznego punktu
widzenia i bardziej czytelne w aspekcie klinicznym. Borderline sy-
tuuje się zatem pomiędzy nerwicą a psychozą (lecz nie w sensie po-
średnim), zachowując autonomię diagnostyczną. Pomimo że może
objawiać się cechami klinicznymi charakterystycznymi dla neuro-
tyczności i psychotyczności, psychopatologia borderline umieszcza-
na jest w zupełnie innym obrazie diagnostyczno-objawowym. Poniżej
przybliżę niektóre z najbardziej znaczących prób nadania ram i usys-
tematyzowania zaburzenia borderline.
Zamówienie numer 22317 151Valeria Conte
W 1979 roku Spitzer, odpowiedzialny za klasyfikację DSM-III, ana-
lizował dwa stany psychopatologiczne, w których używany był termin
borderline. Były to: „schizofrenia borderline” (zaburzenie schizotypo-
we / borderline schizotypowy / osobowość schizotypowa), uważana za
słabszą formę schizofrenii, z obecnością poważnych zaburzeń zacho-
wania, uczuć, myśli i relacji oraz „zespół / syndrom borderline” (zabu-
rzenie niestabilne / borderline niestabilny / osobowość niestabilna),
objawiający się zaburzeniami charakteru, impulsywności i reakcji spo-
łecznych (Spitzer, Endicott, Gibbon 1979)1. Ta klasyfikacja została włą-
czona do DMS-III, który rozróżnia „schizotypowe zaburzenie osobowo-
ści” i „zaburzenie osobowości borderline” (APA 1983).
Jako typowe cechy „Zaburzenia Osobowości Borderline BDP”
(w terapii Gestalt mówimy o pacjentach z językiem borderline
– Patient with Borderline Language) kwalifikacje DSM-IV i DSM-5
wskazują skłonność do rozwijania, szczególnie w chwilach stresu
emocjonalnego, poważnych objawów dysocjacyjnych (APA 1996, APA
2013). Objawy obejmują nadmierną podejrzliwość, paranoiczne wy-
obrażenia oraz tymczasowe zniekształcenie percepcji, tj. urojenia
i krótkotrwałe halucynacje słuchowe i wzrokowe. Brak zdezorgani-
zowanego myślenia i formalnych zaburzeń myślenia różnicują zabu-
rzenie osobowości od innych zaburzeń osi II, pomimo występowania
niektórych objawów psychotycznych, jak zaburzenia percepcji czy
myślenie magiczne.
W niektórych przypadkach urojenia lub halucynacje mogą być
wywołane współistniejącym zaburzeniem psychotycznym. W tym
aspekcie ważny jest wkład Rossiego Montiego, który opisał funkcję,
jaką pełni załamanie psychotyczne u pacjenta borderline, poprzez
opracowanie zestawu cech urojeń. Rossi Monti (2010: 195) użył meta-
fory „bezpiecznego portu, kiedy na morzu jest sztorm”. Twierdzi, że
delirium borderline jest związane z pilącą potrzebą, niekiedy wręcz
obezwładniającą, umieszczenia pewnych stanów emocjonalnych
w treści zorganizowanego myślenia. Następuje w wyniku radykalnego
1 Z prac Spitzera wyłonił się szereg kryteriów diagnostycznych, które odwołują się do dwóch
różnych koncepcji pojęcia borderline. W odniesieniu do wściekłych, impulsywnych i depre-
syjnych pacjentów opisanych przez Kernberga (1987) oraz Gundersona (1984) wyodrębnił
dwie diagnozy: „borderline schizotypowe” oraz „borderline niestabilne”.
152 Zamówienie numer 22317Rozdział 4
rozszczepienia, do którego na ogół przynależą urojenia: na przykład
jedna strona jest ofiarą, a druga prześladowcą. W ukonstytuowanej
rzeczywistości pozwala to na zablokowanie wzajemności relacyjnej,
która z natury jest ruchoma, zmienna i dialektyczna. W takich chwi-
lach rzeczy, sytuacje i role wydają się przybierać przejrzystą, stabilną
i przewidywalną formę2.
Główną, doraźną „funkcją” delirium borderline jest nadanie ja-
sności rzeczom i sytuacjom na tyle, aby pacjent mógł się odnaleźć
i zróżnicować.
Jak mówi Rossi Monti (2010: 193–194), w przypadku poważnego
zaburzenia osobowości borderline doświadczenie urojeniowe pełni
funkcję schronienia. Zawsze związane jest ze stanem mentalnym, wy-
wołanym przez bieżącą, stresową sytuację relacyjną, która zdaniem
autora „jest wynikiem relacji przeżywanej przez osobę jako szczegól-
nie angażująca na poziomie emocjonalnym”.
Taka reakcja pacjenta borderline, czasem niezrozumiała i ekstre-
malna, według terapii Gestalt jest jedyną możliwością bycia widzianym
w relacji z Drugim. Doświadcza obłędu jako jedynego wyjścia z konflu-
entnej i pomieszanej relacji. „Konfluencja jest stanem, w którym wystę-
puje brak kontaktu (nie ma linii demarkacyjnej Self). [...] Jednocześnie
nie ulega wątpliwości, że niektóre jej obszary są niezbędne, stanowią
nieświadome tło, stojące za świadomymi podstawami doświadczenia.
Dziecko znajduje się w stanie konfluencji z rodziną, osoba dorosła ze
społecznością, człowiek ze swoim własnym wszechświatem. Jeśli ktoś
2 Identyfikując urojenia borderline autor bierze pod uwagę trzy obszary: obszar Self, obszar
relacji z rzeczywistością i obszar relacji z czasem. W odniesieniu do Self delirium ma cha-
rakter „egodystoniczny”, „zawężony”, „impulsywny” i „minimalny” (rodzaj mikronarracji).
„Egodystoniczny” w tym sensie, że jak pisze Meissner, pacjent jest w stanie zidentyfiko-
wać treści urojeniowe (a nawet halucynacje) jako wytwory pochodzące z własnego wnętrza
(Meissner 1984). „Zawężony” w tym sensie, że uwzględnia partykularne wydarzenie z życia
codziennego, nawet jeśli nie jest ono najważniejsze dla tej osoby. „Impulsywny”, ponieważ
pojawia się nagle. „Minimalny”, ponieważ delirium nie odnosi się do „wielkich” zagadnień
w doświadczeniu osoby. W odniesieniu do rzeczywistości delirium borderline jest „reaktyw-
ne”, „atmosferyczne” i „relacyjne”. Zaczyna się od ważnego wydarzenia, które miało miej-
sce w kontekście znaczącej relacji; ma związek z wydarzeniem zależnie od tego, co przeżywa
osoba w zakresie określonych uczuć związanych z kłopotami w danej relacji. W odniesieniu
do czasu delirium borderline jest „przejściowe”, „nietrwałe” i „odwracalne”: czas jest ogra-
niczony (minuty, godziny, dni), co powoduje szybki powrót do rzeczywistości. Zdaniem auto-
ra naturę delirium borderline można rozpoznać po natychmiastowym rozpadzie doznanego
epizodu szaleństwa (Rossi Monti 2010).
Zamówienie numer 22317 153Valeria Conte
jest zmuszony do uświadomienia sobie tych podstaw, «dochodzi do ka-
tastrofy» i odczuwany lęk ma wymiar metafizyczny” (Perls, Hefferline,
Goodman 2022: 366).
W swojej pracy klinicznej zetknęłam się z wieloma pacjentami „z klasy-
fikacją borderline”. Elementem wspólnym jest pomieszanie, które róż-
nicuje ich na różnych poziomach: pomieszanie w doznaniach, słowach,
zachowaniach, jak i w nazywaniu własnego doświadczenia i doświad-
czenia Drugiego. Jak twierdzi Salonia, traumatyczne pomieszanie przy-
biera formę patologii i pojawia się w fazie, w której u dziecka „budzi się
świadomość”, ale nie posiadając narzędzi, nie ma ono możliwości w peł-
ni utożsamić się z samym sobą. Mamy wówczas do czynienia z płynną
granicą, która nie została jeszcze zweryfikowana, zatem dziecko nie jest
w stanie odróżnić swoich przeżyć od tych, które do niego nie należą.
Pomieszanie osoby z językiem borderline ulokowane jest w reje-
strze sensoryczno-motorycznym (funkcja Id), co utrudnia odróżnie-
nie uczuć i doświadczeń własnych od uczuć i doświadczeń należących
do otoczenia: osoba doświadcza dysfunkcyjnej, nieustającej, sztywnej
i inwazyjnej konfluencji. Pomieszanie relacyjne, charakterystyczne dla
pacjenta borderline, nie pozwala mu utożsamić się z samym sobą z po-
wodu niemożności właściwego rozróżnienia i zdefiniowania własnego
doświadczenia. W pracy terapeutycznej konieczne jest przede wszyst-
kim budowanie tła relacyjnego, które będzie dla pacjenta stałą i jasną
obecnością w procesie indywiduacji. Taka przestrzeń relacyjna umoż-
liwi stworzenie granicy, w ramach której pacjent nauczy się rozróżniać
i definiować, co jest jego, a co pochodzi ze środowiska, i w konsekwen-
cji pomoże mu w przezwyciężeniu niepokoju związanego z odczuwa-
niem czegoś, czego nie rozumie.
Posługując się wyżej wyjaśnioną ramą spróbujmy na nowo odczy-
tać pracę terapeutyczną rozpoczętą w 2008 roku z Giadą.
Przytaczając częściowo dosłowne dialogi z sesji terapeutycznych,
postaram się pokazać kilka istotnych momentów, które pozwolą zrozu-
mieć cierpienie Giady oraz punkty zwrotne procesu.
154 Zamówienie numer 22317Rozdział 4
Widziałam coś złego i nikomu nie powiedziałam.
…Widziałam, jak dziecko wkładało coś do buzi…
Nikomu tego nie powiedziałam… Głowa podpowiadała mi:
„powiedz to, powiedz to, powiedz to”…
Pomyślałam: „teraz dziecko umrze”
Jestem zła… boję się...
Giada
Giadę poznałam pięć lat temu, kiedy miała osiemnaście lat i była
w IV klasie Liceum Lingwistycznego. Przyszła do mnie z rodzicami,
którzy niepokoili się, bo od pięciu miesięcy nie chciała chodzić do szko-
ły. Odczuwa niepokój, lęki, nie może spać i bardzo martwi się tym, że
zostanie sama. Rodzice – a raczej matka, która wypowiada się w imie-
niu całej rodziny – powiedziała, że próbowali namówić Giadę na wi-
zyty u pewnej psycholożki, ale odmówiła. Teraz postanowili wesprzeć
jej chęć skorzystania z pomocy psychologicznej z dala od rodzinne-
go miasta. Później dowiedziałam się, że Giada spotkała się z tą specja-
listką, która okazała się także psychologiem jej matki, o czym matka
nie wspomniała. Kiedy zaprowadzała tam córkę, powiedziała jedynie:
„Rozmowa z nią dobrze Ci zrobi. W sumie to ja też zawsze miałam po-
trzebę, żeby ktoś mi pomógł w mojej depresji, widocznie jesteśmy ta-
kie same...”. Przesłanie matki w aspekcie konfluencji jest bardzo jasne.
Odmowa Giady („Ja nie chcę rozmawiać z twoim psychologiem. Chcę
pójść do innego, najlepiej poza miastem…”) wyraźnie pokazuje jej pró-
bę wydostania się z fuzyjnej konfluencji, odczuwanej jeszcze w spo-
sób niejawny. Jeśli popatrzymy na prośbę Giady w kontekście cyklu
jej życia, staje się jasne, że przechodzi przez znaczący okres w dojrze-
waniu (ostatni rok liceum). Stoją przed nią ważne zadania rozwojowe,
z którymi musi sobie poradzić: życie popycha ją do wyjścia w świat.
Lecz dla Giady pójście w świat oznacza zróżnicowanie się, uświado-
mienie sobie tego, co czuje i co chce. Są to umiejętności, jakich jesz-
cze nie nabyła i które nie były możliwe w konfluentno-fuzyjnej relacji
z rodzicami.
Na pierwszym spotkaniu Giadzie towarzyszą rodzice i chłopak. Mimo
przyjaznej atmosfery kontekst, w jakim ich spotykam, czyli poradnia
Zamówienie numer 22317 155Valeria Conte
zdrowia psychicznego, budzi lęk i zagubienie, nie tyle w wówczas nie-
co znieczulonej Giadzie („chronionej” przez złe samopoczucie), ile w jej
rodzicach i partnerze. Kiedy patrzę na nich wszystkich i słyszę, co mó-
wią („Ona źle się czuje i wszyscy jesteśmy tu dla niej”), zdaję sobie spra-
wę, że w istocie Giada jest sama: nikt tutaj nie wydaje się być „napraw-
dę z nią”.
Giada jest drobną, szczupłą, bladą dziewczyną o blond włosach
i dużych niebieskich oczach. Kiedy pojawia się w gabinecie, natych-
miast komunikuje poczucie niestabilności: jej oddech jest powolny, jak-
by oddychała z ostrożnością. Nie słyszę jej oddechu. Uzmysławiam so-
bie później, że nawet nie słyszałam, jak weszła. Od początku do końca
sesji jej ramiona są lekko pochylone do przodu. Zawsze siedzi na środ-
ku krzesła, jej ciało nie opiera się o fotel, nie jest ani zbytnio z przodu,
ani z tyłu: jest zawieszone w połowie.
Zawsze ma na kolanach małą torebkę, często dotyka swoich dłoni,
a właściwie bardziej wygląda to, jakby je pieściła.
Jest drugim dzieckiem, ma o trzy lata starszego brata. Opisuje
go jako postać marginalną: mało czasu spędza w domu i nie uczest-
niczy w życiu rodzinnym. Dalej, w terapii, Giada powie o nim: „Może
mój brat ma rację? Na początku myślałam, że jest niegrzeczny w sto-
sunku do matki, że go to nic nie obchodzi. Ale może miał rację? Moja
matka ciągle siedzi mi na głowie, nie ma innego sposobu na bycie
z nią…”.
Od samego początku matka wydaje się natrętna i niespokojna:
wchodzi pierwsza, wypowiada się w imieniu Giady, mówi o sobie, że
ma depresję od zawsze. Ojciec sprawia wrażenie sztywnego, opanowa-
nego, niewiele mówi, ale wydaje się uważny i zatroskany o swoją cór-
kę. W kilku słowach, które wypowiada, okazuje złość i dezaprobatę wo-
bec żony.
Powaga sytuacji klinicznej i potrzeba interwencji na różnych po-
ziomach – wielokierunkowe przejęcie odpowiedzialności za Giadę
i jej rodziców – natychmiast stają się oczywiste. Rodzice zgadzają się
na kilka sesji z moim kolegą po fachu, aby zrozumieć, jak postępować
z Giadą w domu. W taki sposób rodzice zaczynają wyznaczać granicę
między sobą a Giadą. Trudności pojawiają się już na pierwszych se-
sjach: ich relacja jest bardzo konfliktowa, ambiwalentna i uwikłana.
156 Zamówienie numer 22317Rozdział 4
Matka zgłasza, że choruje od dłuższego czasu. Ojciec oprócz depre-
cjonowania żony sprawia wrażenie nadmiernie powściągliwego,
a na kolejnych sesjach okazuje wobec żony obsesyjną i „paranoiczną”
zazdrość.
Biorąc pod uwagę objawy i poziom cierpienia Giady (wycofanie
społeczne, bezsenność, lęki, myśli o śmierci), decyduję, że konieczna
jest wizyta u psychiatry oraz terapia indywidualna, która pełnić będzie
rolę zewnętrznej kotwicy, poza rodziną.
Jedną z pierwszych rzeczy, o których mówi Giada, jest strach przed
byciem „wyczerpaną jak matka”. Stopniowo ujawnia strach przed wy-
miotowaniem, który najpierw zmienia się w lęk przed popadnięciem
w anoreksję lub bulimię, potem w lęk, że może to doprowadzić do śmier-
ci, a finalnie w obawę, że mogłaby sobie zrobić krzywdę. Następnie do-
chodzą do tego kompulsywne zachowania (mycie rąk), którym towa-
rzyszą obsesyjne myśli, że mogłaby komuś zrobić krzywdę: „Mam złe
myśli... boję się... widzę złe rzeczy i boję się, że mogą się wydarzyć...”.
Ścieżka ewoluuje, a objawy się zmieniają: od lęku do depresji,
od zaburzeń odżywiania do obsesji. Docieramy wreszcie do trudniej-
szych aspektów cierpienia, czyli halucynacji i przejściowych urojeń,
które znikają po krótkim czasie, nie przybierając formy prawdziwego
delirium.
Droga rozwoju Giady jest długa i pełna wyzwań, wymaga od
niej nauczenia się złożonych czynników emocjonalnych relacji oraz
przezwyciężenia ambiwalencji i pomieszania, które ją przerażają
i przytłaczają.
Pacjent o słabszym stopniu zaburzenia borderline doświadcza po-
mieszania w słowach i w sposobie rozumienia znaczeń od wczesne-
go dzieciństwa. W przypadku poważnej patologii mówimy o okresie,
w którym miało powstać intymne doświadczenie pacjenta, a zamiast
tego doświadczył „inwazji” i dezorientacji. To spowodowało narusze-
nie autentyczności jego uczuć (a właściwie nie „jego”, bo zaczyna od-
czuwać coś innego, choć intymnie osobistego). Będzie musiał nauczyć
się, w jaki sposób „pomieścić”, pokonać i wyjść poza to „wtargnięcie”,
pomieszanie i ambiwalencję.
Zamówienie numer 22317 157Valeria Conte
Moi rodzice mówią, że sny nic nie znaczą
…że to moja podświadomość.
Pierwszy rok terapii
Już na początku pierwszej wizyty czuję, że chciałabym do niej dotrzeć.
Tak, aby jej nie przestraszyć. Na początku pytam, ile ma lat i jak się
czuje rozpoczynając ten proces. Momentami odpowiada z głową lekko
opuszczoną, jakby się dąsała, mówi, że nie ma ambicji, nie ma celów
i że często płacze z byle powodu. Czuję, że utknęłam i że nie mogę do
niej dotrzeć.
Przed wyjściem pytam ją, czego by chciała, czy ma jakieś życze-
nie. W końcu mi odpowiada. Wszystko zaczyna się od pytania na temat
snów.
Giada: Tak naprawdę jest jedna rzecz, ale może bez znaczenia. Nie
wiem, czy pani może mi odpowiedzieć. To pytanie na temat snów:
czy sny coś znaczą? Moi rodzice mówią, że nic nie znaczą, że to tyl-
ko moja podświadomość.
Próbuję zrozumieć, co to pytanie dla niej oznacza, co oznacza dla
nas. Szukam intencjonalności kontaktu: w jaki sposób Giada odczuwa
moją obecność i jak chce do mnie dotrzeć.
Odpowiedź jej rodziców (o podświadomości) wprawia mnie w za-
kłopotanie. Mam poczucie, że tyko pogłębia pomieszanie u Giady. Może
oznaczać, że sny są nieważne i w dodatku niezrozumiałe.
Wydaje mi się, że zadając to pytanie Giada z jednej strony chce za-
komunikować próbę zróżnicowania się od rodziców, w szczególności
od matki (wyraża niezadowolenie z otrzymanej odpowiedzi), a z dru-
giej strony pokazuje swoją gotowość, aby zaryzykować otwarcie się na
nową, inną odpowiedź.
Terapeutka: O czym śniłaś? Opowiedz mi [mówię spokojnym i wyra-
żającym zaciekawienie tonem].
158 Zamówienie numer 22317Rozdział 4
Śniła o przyjacielu, który popełnił samobójstwo w wieku 17 lat,
tuż przed tym jak Giada zaczęła się źle czuć. W śnie jest wściekły.
Wspomina, że na krótko przed jego samobójstwem pokłócili się i nie
zaprosiła go na imprezę z okazji swoich urodzin.
Giada: Byłam na niego zła, pokłóciliśmy się i nie pogodziliśmy się.
Wyczuwam emocjonalną intensywność tego snu. Myślę, że takie
wieloaspektowe doświadczenie (ból, poczucie winy, zagubienie) mogło
wywołać pomieszanie. Przeżywała, i nadal przeżywa, sprzeczne i am-
biwalentne uczucia. Kochała swojego przyjaciela i jednocześnie była
na niego zła. Zastanawia się, czy istniał jakiś związek między ich kłót-
nią a jego samobójstwem. Być może obawia się, że kiedy wyraża siebie,
to może wydarzyć się coś złego.
W kolejnych sesjach coraz wyraźniej widać, że jest „przekracza-
na” przez matkę. Słuchając jej słów, czasem trudno rozpoznać, do kogo
przynależą lęki. Matka miesza się nawet w sny Giady: interpretuje je,
opowiada je innym, narzuca znaczenie śmierci lub życia, w zależności
od stanu swojego umysłu. Czasami bardziej drżę z powodu pomiesza-
nia matki niż córki.
Pewnego dnia Giada wspomina: Kiedy zmarł mój przyjaciel, ja
nie poszłam… nie czułam się na siłach, żeby pójść do jego domu, zoba-
czyć go. A potem moja mama, która tam była, powiedziała, że dobrze,
że tam nie poszłam, bo był cały napuchnięty, siny. Powiedziała, że nie
dało się patrzeć. Miał na szyi ślady po linie, na której się powiesił…
Matka zmusza ją do „kontaktu” ze zmarłym ciałem przyjaciela,
mimo że Giada na wszelkie sposoby próbowała tego uniknąć.
Wydaje się, że matce brakuje uważności, delikatności i szacunku do
przeżyć, potrzeb i wyborów córki: to ona określa, czego córka potrze-
buje i co jest dla niej dobre. Tak naprawdę „nie widzi jej”. Staje się dla
mnie coraz jaśniejsze, w jaki sposób matka ingeruje w psychikę Giady:
jakby córka nie miała nic swojego, nie istniała i nie mogła istnieć odręb-
nie. Z kolei Giada opowiada matce wszystko, co myśli i co czuje. W ten
nieświadomy i bezkrytyczny sposób uznaje odpowiedzi matki za swoje.
Matka ingeruje w całe życia Giady, także w przyjaźnie. To ona
mówi, z kim córka ma się spotykać, zaprasza jej przyjaciółki do domu,
Zamówienie numer 22317 159Valeria Conte
nawet jeśli Giada wyraża sprzeciw. Kiedy córka pokłóci się z przyjaciół-
ką, matka zmusza ją do kontaktu i wyjaśnienia sporu. Pewnego razu
Giada pokłóciła się z koleżanką, z trudem udało jej się oddalić od tam-
tej dziewczyny po tym, jak została przez nią skrzywdzona. Matce nie
spodobało się takie zachowanie Giady i skrytykowała ją: przyjaciółka
mogłaby już nie postrzegać matki Giady jako osoby ciepłej i serdecznej,
i niechętnie odwiedzić ich następnym razem.
Wyraźnie widzę kruche granice Giady, jak trudno jej zrozumieć,
do kogo przynależą złe samopoczucie i uczucia, jak dewaluuje swoje
dążenie do odseparowania się od matki (i od przyjaciółki).
Z terapeutycznego punktu widzenia nie jest łatwo wesprzeć Giadę
w jej intymnej potrzebie zdystansowania się od matki. Zaakceptowanie
faktu, że w jej oczach „dobra i wyrozumiała” matka w rzeczywistości
jej nie widzi i nie pozwala jej żyć własnym życiem, wywołuje pomie-
szanie i przygnębienie.
Jak można się było spodziewać, w pewnym momencie terapii mat-
ka próbuje nawiązać relację również ze mną: próbuje skontaktować się
telefonicznie i porozmawiać za plecami córki. Uważa za oczywiste, że to
ona decyduje o tym, co powinnam wiedzieć i co jej córka opowiada na
terapii. Stanowczo odmawiam i nie wchodzę w tę próbę uwikłania.
Z pomocą uważności i dużej delikatności udało mi się pomóc Gia-
dzie oddzielić i zróżnicować się od matki, na sesjach pełnych lęku i po-
mieszania. To właśnie relacja terapeutyczna pomieściła ryzyko roz-
łamu i fragmentaryzacji Giady. Przez pierwszy rok byłam obecna
w relacji, aby pozwolić jej pobyć ze swoimi lękami. Praca nad nimi nie
byłaby wówczas wskazana, mogłyby się nasilić i wzmocnić na tyle, aby
uniemożliwić Giadzie obecność. Stała i jasna relacja terapeutyczna po-
mogła jej w kontakcie z rzeczywistością. Umożliwiła także odpowied-
nie „przetłumaczenie” ambiwalentnego i pomieszanego języka Giady.
W każdy czwartek siedziałam naprzeciw niej, ostrożnie szukając jej
drogi, nie swojej.
Z czasem wyszły na jaw obawy: lęk przed przebywaniem z inny-
mi, wstyd, strach przed wymiotowaniem, brak akceptacji swojego cia-
ła: „Obrzydza mnie, jestem za chuda”. Kiedy zaczęła czuć swoje ciało,
była przerażona. Granice były nietrwałe, chłonęła wszystko jak gąb-
ka, była podatna na sugestie. Czucie siebie przepełnione było lękami,
160 Zamówienie numer 22317Rozdział 4
których rozpoznanie na tamtym etapie byłoby terapeutycznie bezuży-
teczne. Pytania „Co cię przeraża?” albo „Kto cię przeraża?” wprowadzi-
łyby ją w jeszcze większą rozpacz i pomieszanie.
Na tym etapie terapii najważniejsza była praca nad granicami Self,
udzielanie precyzyjnych, jasnych i zdecydowanych odpowiedzi, two-
rzenie uspokajającej atmosfery. Terapeuta powinien „być” obok tej nie-
stabilności w solidny i pewny sposób, aby złagodzić poziom napięcia
wewnętrznego pacjenta. To sytuacja podobna do przerażonego dziec-
ka, które nie ma dorosłego będącego w stanie poradzić sobie z jego lę-
kami (dlatego szuka „innego” opiekuna, aby moc wyrazić swoje cier-
pienie). Dla pacjenta borderline istotne jest, aby był kogoś, komu może
powiedzieć o wszystkim, czego się boi, i czuć, że ten ktoś to wytrzyma
i nie odejdzie.
Giada: Powiedz mi... Myślę, że zrobiłam komuś coś strasznego,
skrzywdziłam kogoś… Czy może być tak, że tego nie pamiętam?
Czy to prawda?
Terapeutka: Nie może być tak, że nie pamiętasz. Nie zrobiłaś nikomu
krzywdy.
Trzeba wyrażać się jasno i bezpośrednio, nie dociekając i nie szu-
kając obsesyjnie szczegółów. Istotne jest także, aby zachować odpo-
wiedni dystans, nie być ani za blisko, ani za daleko.
Giada: Nie chcę tak. Chcę pozbyć się tych lęków. Boję się, że zawsze
będę się tak czuć. Boję się, że wpadnę w anoreksję albo bulimię…
boję się wymiotów i boję się śmierci…
Giada „połyka” introjekcje matki: „Zawsze taka będziesz”, „Jeśli
chorujesz i wymiotujesz, to prędzej czy później umrzesz”. Jest pełna
jej lęków i niepokojów, nie swoich. Próbuję zrobić z tym porządek: co
jest w Giadzie, a co na zewnątrz; co jest jej, a co innych. Uczy się nazy-
wać swoje uczucia. „Tłumaczenie” pomaga dziewczynie nie pogubić się
i nie „oszaleć” w relacji z Drugim.
Zamówienie numer 22317 161Valeria Conte
Terapeutka: Złość, strach, niepokój, wstyd… złe myśli... Giado, co jest
teraz najsilniejsze w Tobie?
Giada: Niepokój.
Terapeutka: Kiedy czujesz się źle, odczuwasz niepokój i… czujesz coś
jeszcze?
Giada: Boję się śmierci, i że zrobię coś, żeby odebrać sobie życie.
Kiedyś patrząc na drzewo wyobraziłam sobie siebie powieszoną
na nim. Ta wizja mnie przeraziła.
Terapeutka: Czego chcesz się teraz ode mnie dowiedzieć?
Giada: Czy jeśli boję się śmierci, to mogę umrzeć?
Terapeutka: Nie umiera się ze strachu przed śmiercią… Jak się czu-
jesz, kiedy to mówię?
Giada: Lepiej, to mi przynosi ulgę…
Jestem poruszona, że powraca obraz powieszonego przyjaciela.
Wiem, że Giadę ogarniają lęki matki. Proponuję, aby zwróciła uwa-
gę na to, co mówi jej matka i jakie pomysły na temat śmierci w niej
zaszczepia.
…boję się moich myśli.
Teraz dziecko umiera... Miałam bardzo „złą” myśl...
Drugi rok terapii
Na późniejszym etapie terapii pojawia się lęk przed dotykaniem przed-
miotów i przymus mycia rąk. Giada nie tylko boi się dotykać przedmio-
tów, ale również wyraża niepokój, że inni dotkną przedmioty, których
ona wcześniej dotykała. Podczas jednej z sesji mówi:
Giada: Poczułam się winna. Widziałam coś. Widziałam, jak dziecko
zrobiło coś złego, i nikomu o tym nie powiedziałam.
Zastanawiam się, co takiego złego mogła zobaczyć. Pomagam jej
opowiedzieć, co się stało. Przychodzi jej to z wielkim trudem.
162 Zamówienie numer 22317Rozdział 4
Giada: Widziałam, jak dziecko włożyło coś do buzi.
Terapeutka: Małe dzieci wszystko wkładają do buzi! Przejęłaś się
tym?
Giada: Nikomu nie powiedziałam, co widziałam…
Terapeutka: Komu miałaś powiedzieć?
Giada: (nie odpowiada) Boję się samej siebie, boję się moich myśli.
Teraz dziecko umiera... Miałam bardzo „złą” myśl... pomyślałam,
że się dusi i umiera.
Terapeutka: Martwiłaś się o to dziecko… to dobrze.
Strach o dziecko zamienił się w „Miałam złe myśli”, a następnie
w „Obawiam się, że jestem (byłam) zła”. Budowanie logicznych powią-
zań między tym, czego doświadcza, a tym co czuje, jak również nada-
wanie znaczeń fragmentowi rzeczywistości, którego jest częścią, po-
zwala Giadzie porządkować i pomieszczać.
Zaskakuje mnie, jak stanowczo i zdecydowanie używa pojęcia „ska-
żenie”. Często mówi:
Giada: Myję ręce, żeby nie „skazić” innych.
Terapeutka: Tak się nie dzieje.
Kiedy odpowiadam jej w sposób zdecydowany, uspokaja się.
Na kolejnych sesjach pojawia się lęk związany z brakiem umiejęt-
ności zapanowania nad złymi myślami, np. dotyczącymi skrzywdzenia
innych. Opowiada, że kiedy spotyka kogoś na ulicy, wyobraża sobie, że
mogłaby go skrzywdzić (prawdopodobnie zabić, ale nie udaje jej się
tego wyartykułować). Potem odwraca się, żeby sprawdzić, czy rzeczy-
wiście to zrobiła. Musi się upewniać, że to nieprawda. Jest bardzo prze-
straszona. Takie myśli nachodzą i przytłaczają Giadę, kiedy jest poza
domem. Dlatego woli nie wychodzić, żeby czuć się spokojniej.
Giada: Mam złe myśli. Wolałam niepokój. Boję się, że to są halucynacje.
Terapeutka: Giado, czym są halucynacje?
Giada: Widzeniem rzeczy, których nie ma. A jeśli skończy się to tym,
co robią szaleńcy?
Zamówienie numer 22317 163Valeria Conte
Terapeutka: [Wyczuwam jej lęk przed tym, że zwariuje]
Giada: Dlaczego je mam?
Właśnie, dlaczego je ma? Co jest prawdziwe w delirium? Zadawanie
sobie pytań jest dla niej jedynym sposobem na wyjście z konfluencji
z matką, na zróżnicowanie się. Próbuję odpowiedzieć na jej pytanie.
Terapeutka: Wiesz, czasami myślimy o dobrych rzeczach, a czasem
o złych... Ale to nie oznacza, że robimy zawsze to, o czym myślimy.
Pod koniec sesji mówi:
Giada: Ja nikogo nie krzywdzę. A poza tym, kto kocha zwierzęta, kto
nie krzywdzi zwierząt, nie krzywdzi ludzi...
Widzę Giadę w nowym świetle. To pierwszy raz, gdy z dumą uży-
ła zaimka osobowego „ja”, jakby go dopiero odkryła. Opowiada, że od
jakiegoś czasu ma miniaturowego króliczka, którym się opiekuje. Ta
myśl jest jej, nie zaszczepiona przez matkę. Porusza mnie, w jaki spo-
sób o tym mówi. Poczułam czułość i wzruszenie słysząc słowa Giady:
„Ja nikogo nie krzywdzę”. Chciałabym podzielić się z nią moim poru-
szeniem, ale wiem, że teraz jej to nie posłuży. Nie byłoby dla niej jasne,
nie zrozumiałaby, mogłaby pomyśleć, że jej sprawy mnie zasmucają.
Terapeutka: Dobrze... to są rzeczy, które Ci pomagają. Nikogo nie
krzywdzisz, nawet jeśli czasem masz złe myśli.
Któregoś dnia, relacjonując kłótnię z matką, mówi:
Giada: Może wiem, dlaczego mam złe myśli. Może mój gniew czasa-
mi nie ma ujścia.
Opowiada mi o kłótni z przyjaciółką, w swoim domu, po której idzie
do kuchni, żeby się wypłakać. Wchodzi matka i mówi, że Giada musi
wrócić i dotrzymać towarzystwa przyjaciółce, i że to nie w porządku
zostawiać ją samą. Zaczyna płakać.
164 Zamówienie numer 22317Rozdział 4
Giada: Moja mama powiedziała mi coś brzydkiego... Coś, czego się
obawiałam.
Terapeutka: Czy to coś, co możesz mi powiedzieć?
Giada: Powiedziała mi: Ty oszalałaś! Ty jesteś szalona… Ale tato przy
tym był.
Terapeutka: Co powiedział tato?
Giada: Powiedział mamie, że się myli.
Ojciec po raz pierwszy wspiera Giadę. To sprawia, że czuje się
mniej samotna i mniej „szalona”. Dzięki temu udaje jej się wyrazić ból.
Rozpoczyna się okres, w którym Giada odkrywa na nowo swoją rela-
cję z ojcem. Wychodzą razem, długo spacerują, a od czasu do czasu oj-
ciec próbuje ją nakłonić do jazdy samochodem, bo od niedawna posia-
da prawo jazdy. To nowy rodzaj bliskości, której wcześniej nie czuła
ani nie doświadczyła.
Jednocześnie rodzice na sesjach terapeutycznych zaczynają mie-
rzyć się z problemami w związku. Już nie chodzą na terapię jedynie po
to, aby dowiedzieć się, jak postępować z Giadą. Pewnego razu opowia-
da mi, że kilka dni wcześniej słyszała kłótnię rodziców. Chciałaby wie-
dzieć, jaka była przyczyna, bo obawia się, że to przez nią.
Giada: Moi rodzice rozmawiali ze sobą w kuchni, nie rozumiałam,
co się stało…
Terapeutka: Może się kłócili.
Giada: Byli trochę źli…
Terapeutka: I co zrobiłaś?
Giada: Wstałam dwa razy, żeby zobaczyć, co się dzieje.
Terapeutka: Żeby zobaczyć co?
Giada: …że… może to moja wina.
Terapeutka: Czasem rodzice kłócą się o rzeczy, które dotyczą tyl-
ko ich. Twoi rodzice też mogą się kłócić jako para, niekoniecznie
z Twojego powodu.
Właściwie ten incydent ma miejsce kilka dni wcześniej, kiedy po
badaniu psychiatrycznym Giada zostaje poproszona o poczekanie na
Zamówienie numer 22317 165Valeria Conte
zewnątrz, aby jej rodzice mogli umówić się na sesję dla par. Stworzenie
przestrzeni, aby jako para mogli stawić czoła problemom małżeńskim,
i oddzielenie ich od problemów rodzicielskich pomaga również Giadzie
w różnicowaniu się.
Stopniowo można dostrzec w niej małe, ale ważne zmiany. Staje się
dla niej możliwe przywołanie wspomnień z dzieciństwa, np. mówi o za-
bawach, o wspomnieniach, jakie ma, a nie tylko o lękach. Momentami
pojawia się także entuzjazm.
...nikomu o tym nie powiedziałam...
Trzeci rok terapii
Giada: Jest coś, o czym nikomu nie powiedziałam…
U Giady „nikt” oznacza, że nie rozmawiała o tym z matką (wybór
dotyczący różnicowania się) i że mówi o tym mnie (okazanie zaufania).
Terapeutka: Powiedz mi, słucham Cię.
Giada: Któregoś dnia rozmawialiśmy o pójściu do kina z przyjaciół-
mi. Ja kiedy robię coś nowego, innego, to się boję.
Terapeutka: Tak, to prawda, Giado. Kiedy robisz coś nowego albo in-
nego, to się boisz. Każdy trochę się boi, gdy robi nowe rzeczy.
Giada: Wcześniej tak nie było.
Terapeutka: Tak, bo teraz robisz to sama, dorastasz, a to czasem
może budzić niepokój.
Giada: Boję się, że poczuję się źle, że najdzie mnie silny niepokój.
Terapeutka: Jeśli przyjdzie, to też odejdzie. Miałaś już tak?
Giada: Nie, tylko przed, ale w kinie nie.
Dorastanie z dala od konfluencji z matką oznacza odczuwanie no-
wych rzeczy, które należy nazwać.
166 Zamówienie numer 22317Rozdział 4
Któregoś dnia, odchrząkując3, mówi:
Giada: Pewnego dnia poczułam się niespokojna... nie rozumiem
dlaczego.
Terapeutka: Opowiedz. Wiesz, porusza mnie fakt, że odchrząknęłaś,
zanim zaczęłaś opowiadać. Zrobiłaś tak też innym razem.
Uśmiecha się, wie, że tak zrobiła. Opowiada, jak poczuła mocne bi-
cie serca oglądając telewizję i że nie zawołała matki. Podczas sesji zno-
wu odchrząkuje, chce porozmawiać o tym, że niektóre przyjaciółki, ale
nie te, z którymi spotyka się regularnie, zorganizowały wyjście na piz-
zę z katechetką.
Giada: Boję się… a jeśli ogarnie mnie lęk?
Terapeutka: Nie ogarnie cię lęk (mówię stanowczo). Jeśli poczujesz moc-
niejsze bicie serca, możesz usiąść, możesz poprosić o szklankę wody.
Doszłyśmy do momentu, w którym nie czuje jedynie silnego lęku.
Możemy rozmawiać też o tym, co chciałaby robić, a nie tylko o tym,
czego nie robi z powodu strachu. Pójdzie na pizzę i nie będzie odczu-
wać silnego niepokoju.
Widać, że Giada czuje się trochę lepiej. Na kilku ostatnich sesjach
nie odczuwa już tak silnego niepokoju. Ale nadal istnieje obawa, że
wróci. Występuje inna intensywność, która nie jest dla niej inwazyj-
na. Często opowiada mi o niektórych swoich myślach czy faktach, np.
o kłótni z chłopakiem, i zaczyna od słów: „Tego nikomu nie mówiłam”.
Rozczula mnie to. Mam poczucie, że budujemy relację.
„Nikomu o tym nie mówiłam”… jest jak pierwszy słupek granicz-
ny pomiędzy nią a jej matką i początkiem relacji ze mną. To jej spo-
sób na zaznaczenie nowego „między nami”, jej sposób „dotarcia do
mnie”. Wydaje się, że Giada odnalazła właściwy kierunek w spotka-
niu z Drugim, w którym „jest” i wyraża siebie, swoje odczucia i swoje
potrzeby.
3 Taki odruch wydaje się naturalny. W rzeczywistości nie jest, ani dla niej, ani dla mnie.
Przeszłyśmy od „nie wiem, co powiedzieć” do odchrząkiwania, aby zostać wysłuchanym.
Zamówienie numer 22317 167Valeria Conte
I na koniec… kolejny sen.
Giada: Miałam sen. Jakiś czas temu zginął w wypadku młody chło-
pak, śniłam o nim, choć go nie znałam. Nie wiem czemu śnią mi się
osoby, których nie znałam.
Terapeutka: Czasem śnimy o osobach, których nie znamy, nawet jeśli
tylko o nich słyszeliśmy. Opowiedz mi…
Giada: Kiedyś na cmentarzu spotkałyśmy matkę tego chłopaka, jego
grób jest blisko grobu mojej babci. Moja mama się zatrzymała,
żeby porozmawiać z tą panią, a potem obróciła się do mnie i za-
pytała: „Powiemy jej?”. Mnie zrobiło się wstyd. Nie chciałam, żeby
moja mama opowiedziała tej pani, że śnił mi się jej syn, bo ja go
nie znałam. Ale ona opowiedziała mój sen…
Ten sam schemat relacyjny: matka „nie widzi” córki, nie widzi jej
zawstydzenia i w dodatku zadaje jej pytanie przy matce chłopca. Tak na-
prawdę nie pyta córki o zgodę na opowiedzenie snu, to ona zdecydowała!
Terapeutka: Dlaczego to zrobiła twoim zdaniem?
Giada: Ponieważ według niej to mogło być dobre dla tej pani.
Terapeutka: Ty tego nie chciałaś?
Giada: Nie, zdenerwowałam się, kiedy wróciłam do domu.
Terapeutka: [Widzę, że nie ma energii. Jest zmęczona, przygnębio-
na i wyczerpana nieustannym postępowaniem matki, która jej nie
dostrzega. Musi codziennie walczyć, aby nie dać się „pochłonąć”].
Czasem Twoja matka robi i mówi rzeczy, które powodują w tobie
zamęt.
Giada zaczyna dostrzegać, że inicjatywy matki przynależą do mat-
ki. Zyskała umiejętność odróżniania, czego pragnie ona sama, od tego,
czego chce i co robi jej matka. Jest to dla niej duża zmiana. Nie czuje
się już pomieszana wśród ambiwalentnych komunikatów, rozróżnia,
do kogo przynależą przeżycia. Nauczyła się bardziej nieustępliwie niż
poprzednio odczuwać złość, której towarzyszy zmniejszony lęk przed
utratą matki.
168 Zamówienie numer 22317Rozdział 4
Pomóż mi nie stracić tych małych rzeczy,
które zyskałam.
Czwarty rok terapii
Giada czuje się lepiej i zawiesza terapię na rok. Mówi, że ma się lepiej,
zaczyna robić niektóre rzeczy sama, z przyjaciółkami lub z chłopa-
kiem. Uważam, że wspieranie jej pragnienia, aby czuć się normalnie
i chęć samodzielnego eksperymentowania jest słuszne.
Pewnego ranka dzwoni do mnie matka i prosi o „terapię dla cór-
ki, tak na wszelki wypadek...”. Po rozmowie z Giadą na osobności zdaję
sobie sprawę, że kontakt ze mną nie był jej inicjatywą, mimo że chcia-
łaby mi powiedzieć wiele rzeczy. Mówię do matki, że jeśli Giada będzie
chciała, to może do mnie zadzwonić i się umówimy.
Rzeczywiście, po kilku miesiącach odbieram telefon od Giady.
Moja stabilna i pełna szacunku obecność wobec niej i jej uczuć zaczyna
być dla niej przyjętym tłem, w którym może się zidentyfikować i wy-
razić. Giada pyta o możliwość powrotu na terapię w momencie, gdy
po przyjeździe z podróży z chłopakiem i przyjaciółmi matka poprosi-
ła, aby znowu spały razem w łóżku, „jak za starych, dobrych czasów”.
Uderzają mnie słowa „dobre czasy”. Te „dobre czasy”, które matka cie-
pło wspomina, dla Giady były okresem, w którym czuła, że oszaleje.
Apel Giady jest dla mnie bardzo jasny. Któregoś dnia go werbalizuje:
Giada: Pomóż mi nie stracić tych małych rzeczy, które zyskałam.
Sesje przepełniają różne sprawy życia codziennego, nie ma już
długich momentów ciszy. Giada potrzebuje mnie, abym pomagała jej
stopniowo wyjaśniać wciąż obecne pomieszanie i ułatwiła jej pozosta-
nie w zmniejszonym poczuciu inwazji.
To nowy etap w relacji terapeutycznej. Pogłębia się atmosfera za-
ufania. Giada czuje się przeze mnie chroniona, przy jednoczesnym po-
szanowaniu różnic. Z pewnością nie brakuje momentów, kiedy Giada
boi się „czuć tak źle jak wcześniej”. Czuje się jak gąbka, która wszystko
chłonie; czuje się podatna na sugestie, zwłaszcza na temat śmierci. Lęk
Zamówienie numer 22317 169Valeria Conte
powraca wtedy, gdy ma kontakt z depresyjnymi doświadczeniami mat-
ki. Matki, która nalegała, aby Giada poszła oglądać z nią zwłoki. „Martwe
ciało” jest czymś, co dogłębnie ją przeraża, wiem, że będziemy musiały
wrócić do tego w późniejszym czasie.
Podczas jednej z niedawnych sesji Giada odchyla się do tyłu i pró-
buje założyć nogę na nogę, ale szybko wycofuje się z tej pozycji, jakby
się przestraszyła. Ponownie siada na brzegu krzesła.
Terapeutka: Możesz posłuchać swojej nogi.
Giada: (tak robi i natychmiast mówi) Ale nie czuję się komfortowo.
Od tego momentu na sesjach pojawia się temat kobiecości. Oscylując
pomiędzy lękiem a odwagą, pomału opowiada mi o drodze, jaką przeby-
ła do swojej najbardziej intymnej kobiecości, wcześniej ignorowanej, bo,
jak to ujęła: „odrażającej”. Ta droga przygotowuje ją na pierwszą wizytę
u ginekologa.
Towarzyszę Giadzie już kilka lat w tej intensywnej podróży. Zaczęła
się od kilku słów, jej długiego milczenia, jej kruchości, jej: „Nie wiem,
co powiedzieć”. Przez te lata zrozumiałam, że szukała czegoś swojego,
ale nie znajdywała niczego, co by tak naprawdę do niej przynależało.
Ciało, „niewidzialne” i „ciche”, nie dawało jej poczucia granic. Wszyst-
ko mogło się tam dostać: słowa, obrazy, doświadczenia, ludzie. W chwi-
li, gdy tak się działo, Giada nie potrafiła tego rozpoznać. Mogło to być
coś złego lub agresywnego. Na pewno „złe myśli”. Jakiekolwiek działa-
nie wiązało się z ryzykiem wyrządzenia krzywdy. Dorastanie przeżywa-
ła jako cierpienie związane z poczuciem bycia inną.
Wciąż jesteśmy tu, w miejscu i czasie naszego spotkania, co ty-
dzień, obie punktualnie. Nadal nie słyszę, kiedy przychodzi, chodzi ci-
cho. Ale teraz – to dziwne – choć tego nie słyszę, to wiem, kiedy już jest!
Na jednej z ostatnich sesji, po chwili ciszy, ale innej niż dawniej,
kiedy przygotowuje się, żeby mnie o coś zapytać, mówi:
Giada: Muszę pani o czymś powiedzieć… od ostatniego spotkania,
nie wiem co się stało, ale nachodzi mnie ochota, żeby się bardziej
uporządkować. Wie pani, założyć ładniejsze ubrania, bardziej
o siebie dbać.
170 Zamówienie numer 22317Rozdział 4
Te słowa poruszyły mnie mocno: ciało Giady odzyskało swoją in-
tegralność i teraz wibruje, otwiera się na niezliczone możliwości życia.
Czuję, że to punkt zwrotny. To, co zaczęło się w jej ciele, teraz do
niego powraca. To, co początkowo było wyparciem i dezintegracją, wra-
ca jako pragnienie jedności, piękna i światła. Tam, gdzie istniał strach
i pomieszanie, terapia wprowadziła zróżnicowanie i szacunek. Dawała
przestrzeń i odnajdywała sens… – jak w „tłumaczeniu” – prawdziwe-
mu, ale pochowanemu, kiełkującemu, ale ukrytemu światu Giady, jej
intensywnemu, ale stłumionemu pragnieniu wyrażenia siebie i bycia.
Głos ciała zdaje się teraz krzyczeć, choć jeszcze cicho, że to wszystko
jest możliwe i że właściwie ten proces się już zaczął.
Zamówienie numer 22317Valeria Conte
APA: American Psychiatric Association, 1952: DSM-I. Diagnostic and Statistical Manual of
Mental Disorders, Washington: Mental Hospital Service.
APA: American Psychiatric Association, 1983: DSM-III. Manuale Diagnostico e Statistico dei
Disturbi Mentali, Milano: Masson.
APA: American Psychiatric Association, 1996: DSM-IV-TR. Manuale Diagnostico e Statistico
dei Disturbi Mentali, Milano: Masson.
ATP: Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne, 2023: Kryteria diagnostyczne zaburzeń
psychicznych DSM-5-TR, Wrocław: Edra Urban & Partner.
Gunderson J., 1984: Borderline personality disorders, Washington: American Psychiatric
Press.
Hughes C.H., 1884: „Borderline psychiatric records: Prodromal symptoms of psychical im-
pairment”, Alienist and Neurologist 5, 85–91.
Kernberg O.F., 1987: Disturbi gravi della personalità, Torino: Boringhieri.
Meissner W.W., 1984: The borderline spectrum: differential diagnosis and developmental
issues, New York: Jason Aronson
Perls F.S., Hefferline R., Goodman P., Terapia Gestalt. Pobudzenie i wzrost w osobowości
człowieka, Warszawa: OZO, 366.
Rossi Monti M., 2010: „Trauma e deliri transitori borderline”, [w:] B. Bonfiglio, S. Bordi,
A. Correale, F. Gazzillo, G. Goretti, V. Lingiardi, G. Meterangelis, G. Moccia, A.M. Nicolò,
C. Pirrongelli, M. Rossi Monti, S. Seligman, L. Solano, Il soggetto nei contesti traumatici,
Milano: Franco Angeli, 188–200.
Spitzer R., Endicott J., Gibbon M., 1979: „Crossing the border into borderline personality
disorder”, Archives of General Psychiatry 36, 17–24.
Giovanni Salonia
Taniec krzeseł
prof. Giovanni Salonia
Psycholog, psychoterapeuta, profesor psychologii społecznej na Uniwersytecie i zaimków
LUMSA w Palermo. Dyrektor naukowy studiów specjalistycznych z zakresu
psychoterapii Gestalt w Instytucie Terapii Gestalt Kairòs (Wenecja, Rzym, Ragusa)
oraz 2. poziomu specjalizacji studiów magisterskich, współprowadzonych GestaltOWsKa
z Katolickim Uniwersytetem Najświętszego Serca w Rzymie. Wykłada na terapia rODZiN
Papieskim Uniwersytecie Antonianum.
Jest nauczycielem zawodu o międzynarodowej sławie, zapraszanym przez włoskie
i zagraniczne uczelnie; był prezesem FISIG (Włoskiej Federacji Szkół i Instytutów
Gestalt). Autor oraz niniejszej publikacji; współautor
, oraz
.
Napisał liczne artykuły, które ukazały się w krajowych i zagranicznych periodykach
naukowych poświęconych tematyce klinicznej i antropologicznej. Prof. Salonia
założył i był redaktorem czasopisma „Quaderni di Gestalt” (1985–2002), a od 2008 r.
jest redaktorem naukowym „Międzynarodowego Magazynu Gestalt GTK”.
ISBN 978-83-66784-32-1
Giovanni Salonia Phil Joyce, Charlotte Sills
Taniec krzeseł i zaimków Umiejętności psychoterapety
Gestaltowska terapia rodzin Gestalt
Książka opisuje autorskie podejście Książka przedstawia podstawowe
Saloniego do terapii rodzin. i zaawansowane zagadnienia z zakresu
Model „taniec krzeseł i taniec zaimków” psychoterapii Gestalt. Wprowadza
skupia się na cielesnej tożsamości humanistyczną perspektywę, uwzględ-
rodziny, badając sojusze, mechanizmy niając współczesne widzenie pacjenta,
unikania kontaktu, pozostawanie oparte na kontakcie i dialogu.
w bliskości lub dystansie. Celem terapii Wydana w 2021 roku przez Wydaw-
jest stworzenie warunków sprzyjających nictwo IIPG książka jest przyjazna
otwarciu ucieleśnionych gestaltów. Czytelnikowi: kolorowa, z dużą liczbą
Mamy otworzyć rodzinę, aby przywró- ilustracji i przykładów interwencji
cić jej pełny kontakt ze spontaniczno- terapeutycznych. Jasno sformułowane
ścią, ruchem i kreatywnością. sugestie oraz ćwiczenia pomagają
Autor prezentuje rzadko spotykany, integrować teorię z praktyką.
zwięzły przegląd modeli terapii rodzin Opracowanie cieszy się popularnością
na tle społeczno-kulturowym. Wpro- w wielu krajach. Korzystają z niego
wadza Czytelnika w nowe rozumienie akademicy, teoretycy i klinicyści.
teorii Self. Przedstawia swoją autorską W Polsce sprzedano ponad 4000
teorię, a dzięki trzem pełnym trans- egzemplarzy.
krypcjom rzeczywistych sesji, ułatwia
jej zrozumienie oraz zastosowanie
w praktyce terapeutycznej.
Zamówienie numer 22317
Taniec krzeseł i zaimków Giovanni SaloniaZamówienie numer 22317
No notes yet.